Katecheta 1/2003
E-wydanie
„Katecheta” jest teraz również dostępny Jako e-wydanie!
Na półkę Katechety
Quiz bierzmowanie
Piotr Krzyżewski
KSIĄŻKA
15,00 zł 12,90 zł

„VERBA DOCENT…”

Zastosowanie współczesnego podręcznika dla ucznia w katechezie dzieci i młodzieży,na wybranych przykładach podręczników do nauki religii
Autor: Anna Zellma
Artykuł archiwalny
 Fascynacja w katechetyce, skądinąd zresztą zupełnie zrozumiała, możliwościami metod aktywizujących i różnorodnych pomocy medialnych i multimedialnych, z wykorzystaniem elektronicznych środków przekazu, odsunęła w ostatnich latach niemal zupełnie, zwłaszcza w teorii, problematykę podręczników katechetycznych. W praktyce pojawiają się jednak – wraz z zatwierdzonym przez Komisję Wychowania Katolickiego Konferencji Episkopatu Polski w 2001 roku „Programem nauczania religii” – nowe, uszczegółowione pakiety edukacyjne, zawierające zestaw podręczników i materiałów dydaktycznych. Wzbudzają one zainteresowanie i nadzieję katechetów na bardziej efektywną realizację misji katechetycznej, tym samym świadczą o tym, że nauczyciele religii potrzebują nie tylko przewodników metodycznych, ale i podręczników dla ucznia. To właśnie podręcznik jest środkiem dydaktycznym, który wśród wszystkich innych środków zajmuje ciągle, i to nie tylko w katechezie, miejsce najbardziej znaczące. Nie można go zastąpić żadnym innym środkiem dydaktycznym, a jeżeli już do tego dochodzi, to jest on zastępowany innym, tyle, że nowocześniejszym podręcznikiem, wydanym nie tylko w formie książki [ 1 ]. Podręcznik dla ucznia pełni bowiem w edukacji katechetycznej rolę środka-metody. W tym kontekście istnieją racje przemawiające za ukazaniem zastosowania podręcznika dla ucznia we współczesnej polskiej katechezie dzieci i młodzieży na przykładach wybranych podręczników do nauki religii, obowiązujących w szkolnym nauczaniu religii. Wymaga to podjęcia w niniejszym artykule szeregu zagadnień szczegółowych, których celem jest poszukiwanie odpowiedzi na kilka pytań. Jakie są istotne elementy strukturalne współczesnego podręcznika do nauki religii dla ucznia? Jakie są rodzaje podręczników katechetycznych w polskiej ofercie wydawniczej? W jaki sposób korzystać w katechezie dzieci i młodzieży ze współczesnego podręcznika dla ucznia?

1. Istotne elementy strukturalne współczesnego podręcznika do nauki religii dla ucznia

    Odstępując w niniejszym artykule od cytowań różnych prób definiowania podręcznika w dydaktyce ogólnej i w dydaktyce katechezy, trzeba zwrócić uwagę na istotne elementy strukturalne współczesnego podręcznika do nauki religii dla ucznia. Tego rodzaju podręcznika, mimo że jest on zaliczany do środków dydaktycznych, nie można porównywać z innymi środkami dydaktycznymi, np. z pojedynczym przeźroczem, z planszą czy z mapą.
    Każdy podręcznik do nauki religii jest konstytuowany poprzez swoją, sobie właściwą, wielowarstwową strukturę, w skład której wchodzą: elementy wewnętrzne (treść) i elementy zewnętrzne (forma – kształt). Za podstawową cechę podręcznika uznaje się jego ścisły, merytoryczny związek z określonym, aktualnie obowiązującym programem nauczania religii. Stwierdza się, że każdy podręcznik katechetyczny musi być dla ucznia szczegółową realizacją programu nauczania religii, jedną z wielu możliwych, zatwierdzoną przez Kościół [ 2 ].
    Warstwa merytoryczna podręcznika do nauki religii dla ucznia zawiera: 1) wybór najważniejszych dla określonego poziomu nauczania i jego adresatów, celowo dobranych, logicznie, rzeczowo i psychologicznie uporządkowanych treści kształcenia katechetycznego, przedstawionych za pomocą słów i grafiki; 2) zestaw ćwiczeń i zadań praktycznych, umożliwiających katechizowanym zdobycie sprawności praktycznych, zgodnie z treściami i celami nauczania religii danego poziomu katechizacji, jak też z uwzględnieniem zasad dydaktycznych, nowoczesnych form i metod katechizacji [ 3 ].
    Podręcznik do nauki religii dla ucznia jest wydawany najczęściej w formie książki szkolnej, niekiedy uzupełnianej o zeszyt ćwiczeń czy karty pracy, chociaż może mieć on inną formę, np. odpowiednio skonstruowanego edukacyjnego programu komputerowego. O istocie podręcznika do nauki religii dla ucznia decyduje bowiem jego strona merytoryczna, a więc to, co w nim jest zamieszczone, a nie to, na czym i w jakiej formie zostało zapisane. Struktura treści podręcznika do nauki religii, adresowanego do ucznia obejmuje różne kategorie tekstów. Najczęściej są to teksty podstawowe i uzupełniające, odpowiadające zasadniczym założeniom tematycznym rocznego programu katechizacji na danym poziomie nauczania [ 4 ]. Pierwsza kategoria tekstów obejmuje zapis słowny (tekst) i graficzny (fotografie, mapy, ryciny, diagramy, wykresy), bezpośrednio związany z podjętym zagadnieniem, wskazujący na jego istotę. Druga natomiast materiały wspierające tekst podstawowy, a więc różne kategorie komentarzy, przykłady, materiały nadobowiązkowe, poszerzające [ 5 ].
    Wyrazem struktury zewnętrznej podręcznika dla ucznia jest „obudowa metodyczna”. W jej skład wchodzą: sposób formułowania tematu katechezy, metodyka redagowania pytań do tekstu, polecenia, pytania kontrolne i utrwalające, zadania i ćwiczenia, odsyłacze do literatury, sposoby objaśnienia symboli, informacja o zatwierdzeniu podręcznika przez Kościół [ 6 ], nadany podręcznikowi przez Biuro Programowania Katechezy odpowiedni numer, podziały na części, rozdziały i akapity, przyjęty przez autorów podręcznika kształt stronic, rodzaj i kolor druku, ilustracji, tabel, wykresów, specyficzny język i zbiór środków wyrazowych, prezentujących w sposób wizualny zakodowane informacje. Wymienione elementy mają charakter formalny. Decydują one jednak o walorach podręcznika do nauki religii, tak znaczących dla ucznia, który – wychowywany w rzeczywistości multimedialnej i wirtualnej – potrzebuje bodźców wzrokowych i słuchowych, zharmonizowanych z tekstem.
    Wszystkie, wyżej wymienione elementy strukturalne podręcznika do nauki religii dla ucznia muszą być urozmaicone i wewnętrznie powiązane. Ich jakość uzależnio na jest od charakteru podręcznika dla ucznia, od poziomu edukacji religijnej adresatów i inwencji twórczej Autorów. Warunkują one nie tylko atrakcyjność podręcznika, lecz także jego rodzaje i określone metody przyswajania zawartych w nim treści.

2. Rodzaje podręczników do nauki religii dla ucznia w polskiej ofercie wydawniczej

    Istotnym rysem współczesnej katechezy polskiej jest promocja pluralizmu programowego i integralnie związanych z tym podręczników dla ucznia. Dlatego w polskiej ofercie wydawniczej można w ostatnich latach dostrzec różne, nie tylko tradycyjne, ale i zmodyfikowane kategorie podręczników do nauki religii dla ucznia. W ramach tych kategorii podręczników znajdują się: 1) podręczniki o charakterze ogólnopolskim, zatwierdzone bez ograniczeń czasowych lub z ograniczeniem czasowym do nauczania religii rzymskokatolickiej na terenie całej Polski, z zachowaniem praw biskupów diecezjalnych [ 7 ], zgodne z ogólnopolskim programem nauczania; 2) podręczniki opracowane do programu nauczania religii, obowiązującego z ograniczeniem czasowym lub bez ograniczeń na terenie danej diecezji lub kilku diecezji, zgodne z ogólnopolskim programem.
    Do powstania wyżej wymienionych kategorii podręczników przyczynia się zatwierdzony w 2001 roku przez Komisję Wychowania Katolickiego program nauki religii. Autorzy nowych podręczników uwzględniają założenia programowe katechezy szkolnej, wymogi współczesnej dydaktyki oraz nową kategorię katechizowanych dzieci i młodzieży, którzy są pokoleniem tzw. wzrokowców, zdolnym przede wszystkim do odczytywania informacji za pomocą kodów obrazkowych.
    Zasadniczą cechą opracowanych w tradycyjnej formie podręczników dla ucznia jest to, że na jego stronicach w zasadzie niczego się nie pisze. Służą one wyłącznie do czytania. Zamieszczone w nich teksty i ilustracje inspirują ucznia do poszukiwania odpowiedzi na postawione przed nim problemy oraz do ustnego lub pisemnego rozwiązywania ćwiczeń i zadań. W tym ostatnim przypadku wyniki własnej pracy uczeń zapisuje w zeszycie lub na odpowiednio przygotowanych kartkach. Podręcznik jest więc – z założenia Autorów – pozbawiony miejsc do zapisu, uzupełnienia, rysowania itp. Dla przykładu wymienić można tu podręcznik dla IV klasy szkoły podstawowej, zatytułowany „Powołani przez Boga Ojca”, opracowany przez grupę katechetów pod red. ks. J. Szpeta i D. Jackowiak [ 8 ]. Również wszystkie ogólnopolskie podręczniki do nauki religii dla uczniów klas I- -III gimnazjum można zaliczyć do tej kategorii podręczników. Przykładem mogą tu być podręczniki opracowane pod red. ks. Z. Marka [ 9 ], ks. J. Szpeta i D. Jackowiak [ 10 ] oraz autorstwa ks. P. Tomasika [ 11 ].
    Drugą kategorię podręczników do nauki religii dla ucznia stanowią zmodyfikowane wersje podręczników, których obudowa metodyczna przewiduje, że katechizowany będzie pisał lub rysował wprost na egzemplarzu takiego podręcznika. Przykładem mogą tu być podręczniki dla klasy I [ 12 ], II [ 13 ] i III [ 14 ] szkoły podstawowej, opracowane pod red. ks. W. Kubika, wydane przez Wydawnictwo WAM. Charakterystyczne są tu, stosowne do wieku katechizowanych, zadania wymagające dorysowania elementów, pokolorowania i podpisania rysunku, naklejenia określonych elementów, uzupełnienia tekstu, przedstawienia za pomocą rysunku własnych postanowień czy odpowiedzi na postawione pytanie.
    Do trzeciej kategorii zaliczyć można podręczniki, do których zostały opracowane zeszyty ćwiczeń lub tzw. karty pracy. Tego rodzaju pomoce dydaktyczne nie stanowią samodzielnego opracowania, lecz są – w aspekcie merytorycznym i metodycznym – powiązane ze sobą. Dlatego zarówno podręcznik dla ucznia, jak i zeszyt ćwiczeń nie mogą być oddzielnie stosowane, lecz łącznie, w integralnym powiązaniu. Przykładem jest tu podręcznik dla ucznia klasy I „W domu Bożym i rodzinie Jezusa” oraz integralnie z nim powiązane karty pracy, opracowane przez ks. J. Szpeta i D. Jackowiak, wydane przez Księgarnię św. Wojciecha [ 15 ]. Również publikowane przez Wydawnictwo „Jedność” niektóre podręczniki zawierają zeszyty ćwiczeń. Celem egzemplifikacji wymienić należy tu podręczniki: „Jezus jest z Nami” dla klasy II [ 16 ] i „Wzrastamy w przyjaźni z Jezusem” dla klasy III [ 17 ].
    Obecność w polskiej ofercie wydawniczej wyżej wymienionych kategorii podręczników dla ucznia powoduje, że katecheta ma możliwość wyboru szczegółowego programu wraz z serią podręczników dla ucznia i przewodników metodycznych. Podręczniki te uwzględniają nie tylko specyficzne właściwości katechizowanych uczniów, ale zawierają również nowe rozwiązania dydaktyczne związane z reformą szkolnictwa i poszczególnymi etapami edukacji dzieci i młodzieży. Szczególne znaczenie ma wkomponowanie w treść podręczników dla ucznia przekazu graficznego, zwłaszcza: ilustracji, map, wykresów, symboli. Dzięki temu tekst nie dominuje nad przekazem, przeciwnie – dla nowych podręczników do nauki religii charakterystyczna jest równowaga między słowem a przekazem graficznym. Takie opracowanie sprzyja realizacji podstawowych zadań w katechezie dzieci i młodzieży.

3. Metody i techniki pracy uczniów ze współczesnym podręcznikiem do nauki religii

    W tym miejscu nie jest możliwe szczegółowe zreferowanie poszczególnych rozwiązań metodycznych, służących pracy katechizowanych uczniów z podręcznikiem. Takie analizy są raczej możliwe w toku ćwiczeń czy warsztatów katechetycznych, wykraczają zatem poza ramy organizacyjne niniejszego przedłożenia. Można jednak wyakcentować poszczególne metody czy techniki pracy katechizowanych uczniów z podręcznikiem, odsyłając osoby zainteresowane tą problematyką do opracowań, zawierających ich szczegółowy opis oraz uwagi praktyczne.
    W praktyce zastosowanie podręcznika dla ucznia jest czynnością złożoną i jak każda działalność, może – stosownie do celów i zadań edukacji katechetycznej, liczby uczniów objętych katechizacją, miejsca i czasu pracy oraz dostępu do innych środków dydaktycznych – przybierać różne formy. Najczęściej uczniowie korzystają z podręcznika w toku zajęć lekcyjnych oraz w czasie wykonywania zadań domowych. Tak w pierwszym, jak i w drugim przypadku praca dzieci i młodzieży z podręcznikiem może mieć charakter działalności: indywidualnej (każdy uczeń sam pracuje z podręcznikiem) lub grupowej (uczniowie korzystając z podręcznika w grupach, rozwiązują postawiony przed nimi problem), jednolitej (wszyscy uczniowie lub wszystkie grupy pracują nad rozwiązaniem jednego, tego samego zadania) lub zróżnicowanej (zadania dla poszczególnych uczniów lub grup są zróżnicowane). W toku zajęć lekcyjnych może mieć miejsce forma pracy zbiorowej uczniów z podręcznikiem katechetycznym (wszyscy pracują w oparciu o jeden egzemplarz podręcznika, np. odsłuchują tekst czytany przez katechetę lub jednego z uczniów).
    Wyżej opisane formy pracy katechizowanych uczniów z podręcznikiem mają zastosowanie na każdym etapie edukacji religijnej, a więc zarówno wśród dzieci, jak i młodzieży. Zróżnicowanie w zakresie pracy ucznia z podręcznikiem dotyczy natomiast metod. Warunkowane są one bowiem poziomem rozwoju katechizowanych uczniów i rodzajem podręcznika, z którego katechizowani korzystają. Autorzy podręczników dla ucznia zamieszczają w przewodnikach metodycznych przykłady zastosowania podręcznika w procesie katechetycznym, stymulujące rozwój katechizowanych. Jakie zatem metody pracy z podręcznikiem można wykorzystać we współczesnej katechezie dzieci i młodzieży?
    Autorzy podręczników do nauki religii dla dzieci w młodszym wieku szkolnym – stosownie do formy podręcznika oraz predyspozycji intelektualnych i sensomotorycznych dzieci – proponują katechetom różne sposoby pracy w toku lekcji i realizacji zadania domowego. Na przykład katecheta, który korzysta z podręczników opracowanych pod red. ks. W. Kubika „W domu i rodzinie Jezusa” [ 18 ], znajduje w każdej jednostce lekcyjnej zamieszczonej w podręczniku metodycznym i w podręczniku dla ucznia informację o tym gdzie, kiedy i w jaki sposób uczeń powinien pracować. Tego rodzaju podręcznik pełni w katechizacji nie tylko funkcje typowe dla tradycyjnego podręcznika, ale i zeszytu ćwiczeń. Katechizowane dziecko zostaje zaproszone do rysowania w odpowiednio do tego celu wyznaczonych miejscach, do kolorowania rysunków, do wklejania obrazków i dorysowywania określonych elementów czy osób, do numerowania ilustracji i opowiadania, co przedstawiają oraz do uzupełniania zdań (przy ostatniej czynności pomagają rodzice). Obok tego Autorzy zamieszczają w podręczniku do nauki religii „W domu i rodzinie Jezusa” krótkie fragmenty Pisma św., teksty piosenek i modlitwy wymagające memoryzacji. Znaczące są także pytania, które mogą posłużyć do osobistej refleksji, modlitwy i rozmowy z rodzicami oraz rozmowy kierowanej przez katechetę, której celem jest zainteresowanie tematem i pogłębienie poznanych treści.
    Materiał zawarty w poszczególnych jednostkach podręcznika „W domu i rodzinie Jezusa” wymaga ze strony katechety takiej organizacji zajęć, w toku których dziecko może samodzielnie przekazywać komunikaty poprzez rysunek, dobór barwy, jakość linii, rozmieszczenie poszczególnych elementów na stronie itd. Z kolei zamieszczone w podręczniku ryciny ilustrują głównie tekst, mogą inspirować dziecko do samodzielnej pracy, polegającej np. na wiązaniu rysunku z tekstem, opowiadaniu jego treści lub na rozwiązywaniu ćwiczenia.
    Autorzy podręczników do nauki religii „W domu i rodzinie Jezusa” proponują także głośne czytanie tekstów zamieszczonych w rubryce: „Przeczytajmy razem”. Z założenia, tego rodzaju teksty nawet jeśli będą wykorzystywane w czasie katechezy, mają służyć przede wszystkim do wspólnego czytania w domu oraz prowadzenia rozmów z dzieckiem o wierze. Niekiedy proponuje się zadania domowe z zastosowaniem podręcznika i z udziałem rodziców. Pod wpływem zadań domowych następuje mobilizacja rodziców do pogłębienia wiedzy religijnej i wspólnej modlitwy, wzrasta zainteresowanie rodziców tym, co jest treścią poszczególnych katechez zawartych w podręczniku dla ucznia. Podręcznik dla ucznia jest więc także pomocą w nieformalnej katechizacji rodziców.
    Równie interesujące sposoby pracy z podręcznikiem zostały zaproponowane przez Autorów pakietu edukacyjnego dla klasy pierwszej, zatytułowanego „W domu Bożym i rodzinie Jezusa”, opracowanego przez zespół katechetów pod red. ks. J. Szpeta i D. Jackowiak [ 19 ]. W skład podręcznika do nauki religii dla ucznia wchodzą: tradycyjny podręcznik i zestaw kart pracy [ 20 ]. W oparciu o wkomponowane w tekst ilustracje, można podejmować z dziećmi rozmowę kierowaną. W praktyce taki sposób pracy ucznia z podręcznikiem polega na przyglądaniu się rysunkom i udzielaniu odpowiedzi na pytania stawiane przez nauczyciela religii [ 21 ].
    Innym sposobem pracy ucznia klasy pierwszej z podręcznikiem „W domu Bożym i rodzinie Jezusa” jest wspólne czytanie, omawianie i memoryzacja krótkich tekstów biblijnych, fragmentów piosenek i wybranych modlitw zamieszczonych w jednostce katechetycznej.
    W zestawie kart pracy „W domu Bożym i rodzinie Jezusa” dziecko jest zaproszone do samodzielnego, realizowanego pod kierunkiem katechety (z wyjątkiem zadań dla chętnych, które można wykonywać w domu) opisywania poznawanych prawd za pomocą słowa, barw, linii oraz wyrażania własnych uczuć za pomocą gestów odtwarzanych w czasie śpiewania piosenek. Katechizowani mogą także dokonywać oceny i samooceny podejmowanych czynności oraz efektów wykonanego zadania. Służy temu tzw. rozmowa kierowana katechety z dziećmi o wynikach ich pracy, o tym, co można zrobić, żeby kształtować w sobie określone umiejętności.
    Również podręczniki do nauki religii dla uczniów klasy II i III – opracowane pod red. ks. W. Kubika do programu „Bóg z nami” [ 22 ] – mogą stanowić podstawę do różnych, wielostronnie aktywizujących uczniów sposobów pracy. Swoją strukturą zewnętrzną (formą) są zbliżone do podręcznika do nauki religii dla I klasy, zatytułowanego „W domu i rodzinie Jezusa”. Odróżniają się jedynie większą ilością zamieszczonych tekstów i zadań do samodzielnej pracy oraz mniejszą ilością ilustracji. Takie opracowanie jest dostosowane do poziomu rozwoju katechizowanych dzieci.
    Autorzy podręczników „Bóg z nami” przewidują, że podczas każdej katechezy uczeń będzie korzystał z kompendium: pisał, rysował i wklejał. Zamieszczone w podręczniku dla ucznia polecenia wyznaczają sposoby pracy. Są to polecenia typu: „uzupełnij zdanie…”, „narysuj miejsce, gdzie najczęściej się modlisz”, „napisz, gdzie jeszcze możesz się modlić”, „narysuj obrazek…”, „z rozsypanych wyrazów ułóż i zapisz zdania, mówiące, co znaczą słowa Adwent i Zbawiciel”, „podpisz rysunki, wybierając odpowiednie słowa…”, „odpowiedz na pytania, wpisując odpowiednie zwroty w ramki”, „rozwiąż krzyżówkę”, „dokończ zdania pod ilustracjami i opowiedz, co przedstawiają”. W rubryce „zastanów się” uczeń znajduje pytania do rachunku sumienia i zostaje zachęcony do modlitwy [ 23 ].
    Autorzy podręczników „Bóg z nami” proponują także zadania domowe, polegające na odczytywaniu fragmentu Psalmu w czasie wieczornej modlitwy, czytaniu z rodzicami zamieszczonych w podręczniku opowiadań i wspólnym uzupełnianiu zadań, wklejaniu ilustracji [ 24 ]. W ten sposób podręcznik dla ucznia wyznacza przede wszystkim formy pracy indywidualnej ucznia w toku zajęć lekcyjnych i w domu, a przez to wspomaga pracę samodzielną, pobudza dzieci do twórczej aktywności oraz skłania rodziców do zainteresowania się treścią katechez.
    Nieco inne sposoby pracy ucznia z podręcznikiem można stosować w klasach IV-VI szkoły podstawowej i w klasach I-III gimnazjum. Wiodącym sposobem pracy z podręcznikiem podejmowanym zarówno przez dzieci w średnim wieku szkolnym, jak i przez młodzież gimnazjalną są różne formy analizy i interpretacji fragmentu tekstu, zastosowane celem wprowadzenia uczniów w tematykę katechezy, podprowadzenia do postawienia problemu, dostarczenia materiału poglądowego ilustrującego omawiane zagadnienie, wykorzystania treści utworu do analizy porównawczej lub refleksji kończącej zajęcia katechetyczne. Bezpośrednią jednak analizę i interpretację tekstu z podręcznika można przeprowadzić za pomocą: heurystycznej pogadanki, różnych kategorii dyskusji (np. panelowej, kolorowych kapeluszy i innych), na drodze formułowania i rozwiązywania problemów przez uczniów przy pomocy katechety. Analizę i interpretację tekstów zamieszczonych w podręczniku dopełniają twórcze działania uczniów o charakterze literackim, plastycznym i muzycznym. Katechizowani mogą tworzyć, np. własne teksty, malować elementy świata przedstawionego w poznanych tekstach, uczestniczyć w dramatycznych formach prezentacji tekstu, takich jak czytanie z podziałem na role, socjodrama, bibliodrama. Dzięki temu uczniowie mają okazję do spontanicznej ekspresji własnych emocji i postaw wobec poznawanej prawdy, a przez to także wrażliwości moralnej i estetycznej.
    Katechizowani uczniowie mogą także podejmować w domu całościową lekturę treści zamieszczonych w danej jednostce katechetycznej, dokonując rozróżnienia zagadnień pierwszoplanowych od drugorzędnych szczegółów na podstawie postawionych przez katechetę pytań. Pomocny w realizacji tej formy pracy z podręcznikiem jest zamieszczony w niektórych podręcznikach – na początku jednostki lekcyjnej – formułowany problemowo temat i zestaw pytań, na które uczeń znajdzie odpowiedź po zapoznaniu się z całością [ 25 ].
    Innym sposobem pracy z podręcznikiem jest ilustrowanie treści zamieszczonych w podręczniku, stawianie pytań do tekstu, wypisywanie zdań niezrozumiałych, wymagających wyjaśnienia, wskazywanie na praktyczne zastosowanie poznawanych treści, układanie – w oparciu o tekst katechezy – krzyżówki, zagadki lub rebusu, opracowywanie kolażu. W ten sposób ma miejsce pogłębienie poznawanych treści i ich emocjonalne odniesienie się do nich.
    Zamieszczone w podręczniku teksty wyjaśniające poznawane przez ucznia prawdy czy też krótkie opowiadania mogą stanowić podstawę do pracy w grupach. Wymagają one jednak ze strony katechety odpowiedniego przygotowania pytań dla poszczególnych grup i zaplanowania struktury katechezy.
    W pracy dzieci starszych i młodzieży z podręcznikiem warto stosować także inne metody, np. poszukiwanie alternatywnych tytułów do przeczytanego z podręcznika tekstu; realizacja projektów uczniowskich na określony temat z zastosowaniem treści z podręcznika; podejmowanie doświadczeń poszukujących w oparciu o wyznaczone z podręcznika jednostki katechetyczne; opracowywanie mapy mentalnej w oparciu o treści jednostki lekcyjnej; udzielanie odpowiedzi na pytanie, co jest w podręczniku, a czego nie było w toku katechezy; układanie na podstawie treści z podręcznika planu lekcji lub notatki do zapisania w zeszycie; redagowanie opowiadania lub listu do kolegi na temat tego, co istotne w danej jednostce katechetycznej; wyszukiwanie treści, które mają powiązanie z życiem; analizowanie treści fotografii, map, schematów, rysunków, symboli; zobrazowanie graficzne danych zawartych w tekście, sporządzanie kwestionariuszy, ankiet i wywiadów; korzystanie z różnych źródeł informacji wskazanych w podręczniku.
    Szczególne znaczenie w katechizacji młodzieży klas gimnazjalnych, przygotowującej się do sakramentu bierzmowania mają pytania zamieszczone przez Autorów podręczników w rubryce „zastanów się” [ 26 ], „zatrzymaj” [ 27 ]. Znaczące są także – zamieszczone na zakończenie bloku tematycznego czy jednostki lekcyjnej – pytania i polecenia. Inspirują one młodzież do autokontroli i samooceny zagadnień poznanych poprzez tekst. Mogą także stanowić podstawę do pracy w grupach, do osobistego rachunku sumienia i do refleksji, której efektem finalnym jest odpowiedź pisemna lub wyrażona w formie graficznej.
    Bardzo interesujące i wartościowe dla katechezy młodzieży jest problemowe przedstawianie opisanych i wyjaśnianych zagadnień. W tego rodzaju tekstach Autorzy podręczników wprowadzają dyrektywy i pytania otwarte, które uświadamiają katechizowanym problem i inspirują do poszukiwania odpowiedzi. Pozwalają one młodzieży na podejmowanie refleksji, sprawdzanie zakresu dotychczasowej wiedzy religijnej [ 28 ]. Dla katechety mogą stanowić pomoc w przygotowaniu pytań do pracy ucznia z tekstem podręcznika, w opracowaniu zadań potrzebnych do przeprowadzenia określonej metody pracy uczniów w toku katechezy, np. mapy mentalnej, drzewka decyzyjnego, metaplanu, piramidy priorytetów, linii czasu. Pytania te służą także do przeprowadzenia tzw. kontroli bieżącej. Przykładem tego rodzaju podręczników są opracowywane przez zespół katechetów pod kierunkiem ks. Z. Marka podręczniki dla uczniów klas gimnazjalnych i dla młodzieży ponadgimnazjalnej [ 29 ]. Autorzy, wyjaśniając w danej jednostce lekcyjnej zagadnienie, wskazują nie tylko na jego biblijne i katechizmowe podstawy, ale stawiają pytania, które służą odkryciu przez ucznia egzystencjalnego wymiaru poznawanej prawdy, zachęcają ucznia do poszukiwania odpowiedzi i do zajęcia określonej postawy. Osobowe i bezpośrednie zwracanie się do adresatów katechezy sprawia, że uczeń dostrzega, iż zamieszczone treści i związane z nimi pytania są skierowane właśnie do niego i że to on ma udzielić na nie odpowiedzi.
    Przedstawione powyżej propozycje metod i technik pracy z podręcznikiem nie obejmują ich szczegółowej analizy. Nie uwzględniają też wszystkich możliwych sposobów pracy z podręcznikiem [ 30 ]. Wskazują jednak na bezpośrednie działanie ucznia, które stanowi podstawę do wielostronnej aktywizacji i sprzyja nawiązaniu osobowego kontaktu z Bogiem.

4. Uwagi praktyczne

    Nie ulega wątpliwości, że powyższe analizy ukazujące zastosowanie podręcznika do nauki religii we współczesnej polskiej katechezie dzieci i młodzieży nie wyczerpują wszystkich zagadnień i oczekiwań katechetów. Nie tylko mogą, ale i powinny stanowić podstawę do własnych refleksji i twórczych działań w praktyce katechetycznej, które przyczynią się do wypracowania nowych rozwiązań metodycznych.
    Trzeba przy tym docenić pluralizm programów, który sprawia, że katecheta ma możliwość wyboru programu i podręczników bardziej odpowiadających katechizowanym uczniom oraz warunkom szkolnym, parafialnym i środowiskowym. Współczesne podręczniki dla ucznia są więc środkami dydaktycznymi wspomagającymi w twórczych interakcjach zarówno katechizowanych, jak i nauczyciela religii.
    Właściwym przewodnikiem w pracy ucznia z podręcznikiem jest katecheta. On organizuje pracę, czuwa nad jej przebiegiem oraz dobiera odpowiedni materiał, metody, stosownie do predyspozycji uczniów, udzielając im przy tym wyjaśnień.
    W świadomie wybranym przez katechetę ogniwie lekcji zastosowanie podręcznika do nauki religii może stać się o wiele ważniejsze dla zrealizowania któregoś z jej szczególnych celów, aniżeli informacja przekazana słownie przez nauczyciela, wyświetlona z foliogramu czy zawarta w pokazie – demonstracji. Trzeba przy tym docenić rolę podręcznika w katechezie młodzieży klas ponadgimnazjalnych. Wielu bowiem katechetów nie odczuwa potrzeby podręcznika dla ucznia na poziomie katechezy ponadgimazjalnej, a niekiedy próbuje uzasadnić swoje stanowisko postawą młodzieży, która kwestionuje wszelkie podręczniki do nauki religii. Brak podręcznika w katechezie młodzieży to szkoda dla ucznia, który nie potrafi notować i oczekuje gotowych tekstów. Utrudnia, a niekiedy wręcz uniemożliwia katechizowanej młodzieży współdziałanie z katechetą i współprzyczynianie się do realizacji poszczególnych katechez. Nie pozwala też wdrażać uczniów do samodzielnego, permanentnego poznawania i pogłębiania wiadomości religijnych. Problemowe ujęcie treści katechezy w podręczniku dla młodzieży skłania ją do nawiązania myślowego dialogu z tekstem i do konfrontacji własnych sądów z propozycjami Autorów podręcznika. Ten sposób prezentowania treści wzbudza ciekawość poznawczą u młodzieży i kształtuje postawę badawczą w dochodzeniu do prawdy [ 31 ].
    Podstawowym warunkiem właściwego zastosowania podręcznika do nauki religii w katechezie jest dokładana, rzeczowa i formalna jego analiza dokonana przez katechetę. Należy zapoznać się z układem podręcznika, rozmieszczeniem poszczególnych zagadnień, z zawartością merytoryczną rozdziałów i jednostek lekcyjnych, jak też z instrukcjami w nich zawartymi. W analizie tej istotne jest sprawdzenie dostępności określeń dla danej grupy katechizowanych uczniów, poleceń i zadań oraz zauważenie fragmentów trudniejszych i łatwiejszych, które znajdują się w jednostce katechetycznej. Trzeba także zorientować się w charakterze zastosowanych w podręczniku pojęć, wymagających niekiedy wyjaśnienia i wskazania na ich powiązanie z życiem chrześcijańskim. Katecheta powinien poszukiwać odpowiedzi na pytanie, czy prezentowane treści i polecenia nie są zbyt łatwe albo za trudne dla konkretnej grupy uczniów, czy sądują wiedzę katechizowanych dostatecznie głęboko. Jest on zobowiązany do samodzielnej transformacji materiału zamieszczonego w jednostce katechetycznej. W tym celu katecheta powinien: 1) wyodrębnić problem, 2) sformułować go w formie pytania, 3) zaplanować sposoby dochodzenia do rozwiązania problemu i 4) podjąć wraz z katechizowanymi – w oparciu o treści zamieszczone w podręczniku dla ucznia – działalność badawczą. W ten sposób katecheta, planując pracę ucznia z podręcznikiem, organizuje warunki pracy badawczej ucznia: stawia go w sytuacji zadaniowej i problemowej oraz tworzy warunki intelektualne i materialne do szukania odpowiedzi na pytania, do rozwiązywania problemów teoretycznych i praktycznych.
    Dokładna analiza treści i formy podręcznika pozwala katechecie zaplanować dalsze środki, by ułatwić uczniom interpretację zamieszczonych w podręczniku tekstów. Umożliwia także odpowiednie powiązanie ich z doświadczeniem katechizowanych uczniów oraz wybór takich fragmentów, które mogą stanowić podstawę do indywidualnej lub grupowej pracy w toku zajęć lekcyjnych lub pracy domowej.
    Wstępną analizę podręcznika do nauki religii dla ucznia katecheta powinien przeprowadzić jeszcze przed rozpoczęciem roku szkolnego, natomiast szczegółową analizę jednostek lekcyjnych w czasie bezpośredniego planowania zajęć lekcyjnych. Szczególną uwagę warto zwrócić na informacje, instrukcje i odnośniki do literatury pomocniczej, zamieszczone w podręczniku dla ucznia i w przewodniku metodycznym, uwzględniając przy tym ewentualne trudności w zrozumieniu przez uczniów zastosowanych w instrukcjach terminów, wyrażeń i poleceń. W praktyce katecheta powinien wyjaśniać uczniom niejednoznaczne polecenia i sprawdzić stopień rozumienia całych poleceń przez katechizowanych.
    Efektywne zastosowanie podręcznika do nauki religii w katechezie wymaga także ze strony katechety:
1) świadomego przygotowania uczniów do korzystania z podręcznika;
2) odpowiedniego doboru metod pracy z podręcznikiem oraz ich wkomponowania w strukturę jednostki lekcyjnej i zadań domowych w danej grupie katechizowanych;
3) przywiązywania wagi w toku katechezy do momentów motywowania uczniów w zakresie pracy z podręcznikiem;
4) wspomagania uczniów w aktywnym korzystaniu z podręcznika poprzez zastosowanie zróżnicowanych metod pracy z podręcznikiem.
    W katechezie dzieci można także przeprowadzić „lekcję pracy domowej z zastosowaniem podręcznika” [ 32 ], poprzez którą katecheta zauważy trudności, jakie napotykają uczniowie w czasie samodzielnej pracy. Katechizowani z zainteresowaniem przystępują do pracy, która ma być zadaniem domowym. Pewna dowolność zachowania się – jak w domu – rozluźnia napięcie, a dyskretna opieka katechety nad słabszymi uczniami sprzyja samodzielności w toku wykonywania pracy z podręcznikiem. Istotne jest tu formułowanie poleceń podobnych, lecz o innej treści, jako zadań domowych. Pozwala ono sprawdzić, jak katechizowani przyswoili sobie umiejętność pracy z podręcznikiem. Umożliwia uczniom zdobywanie odpowiedniej kompetencji w zakresie sposobu samodzielnej pracy z podręcznikiem. W domu katechizowani tę umiejętność zastosują do nowego zadania.
    Podręcznik do nauki religii dla ucznia jest więc jednym z istotnych, a zarazem przydatnych środków dydaktycznych, niezbędnych w wielostronnym aktywizowaniu dzieci i młodzieży, uzupełniającym i wspierającym inne. Nie można zatem traktować podręcznika do nauki religii jako wyłącznego środka dydaktycznego, czy też jako jedynego źródła nauczania katechetycznego. Oczywiście, każdy podręcznik do nauki religii dla ucznia zawiera teksty Pisma św., Katechizmu Kościoła katolickiego, a niekiedy fragmenty innych dokumentów Kościoła, wypowiedzi Ojców Kościoła i teologów. Trzeba jednak, stosownie do możliwości organizacyjnych, umożliwiać katechizowanym uczniom bezpośredni kontakt z tekstami źródłowymi, zwłaszcza z Pismem Świętym i Katechizmem Kościoła katolickiego. Tylko wówczas można wspomagać katechizowanych uczniów w nawiązaniu osobowego kontaktu z Bogiem.
    Zastosowanie podręcznika do nauki religii dla ucznia w katechezie dzieci i młodzieży umożliwia nie tylko wielostronne aktywizowanie uczniów, ale także mobilizuje katechetów do twórczego działania w zakresie efektywnej organizacji pracy uczniów. Ujawnia ono też wyraźnie potrzebę poszukiwania tak przez katechetów, jak i przez katechetyków nowych sposobów pracy ucznia z podręcznikiem. Znalezienie takich metod będzie miało decydujące znaczenie dla kształtu nowych podręczników do nauki religii dla ucznia, a przez to także dla jakości i kierunku czynności dzieci i młodzieży w toku katechezy i innych zajęć szkolnych. To jednak od nauczyciela religii zależy skuteczność dydaktyczno-wychowawcza konkretnego podręcznika dla ucznia, jego rzeczywista wartość w procesie edukacji religijnej. On jest „właściwym przewodnikiem w wykorzystaniu podręcznika”, animującym i ukierunkowującym pracę ucznia. Od katechety zależy, czy jego wychowankowie zdobędą sposoby do samodzielnej pracy umysłowej związanej z wiarą, tak istotne dla komponentu intelektualnego kształtowanych postaw chrześcijańskich.
 1   Szerzej na ten temat pisze, m.in. J. Skrzypczak, w: Konstruowanie i ocena podręczników (podstawowe problemy metodologiczne), Poznań-Radom 1996.
 2   PDK 96.
 3   J. Szpet, Dydaktyka katechezy, Poznań 1999, s. 245-246; B. Twardzicki, Katechetyka formalna w służbie wiary, Przemyśl 2001, s. 432-433.
 4   J. Szpet, Dydaktyka katechezy, dz. cyt., s, 252.
 5   Tamże; por. J. Szkrzypczak, Konstruowanie i ocena podręczników (podstawowe problemy metodologiczne), dz. cyt., s. 17 i nn.
 6   W przypadku opracowania podręczników do ogólnopolskiego programu nauczania religii, zatwierdza je przewodniczący Komisji Wychowania Katolickiego, natomiast podręczniki do programu dla jednej diecezji oraz autorskie dla kilku szkół zatwierdza biskup diecezjalny. Zob. PDK 96.
 7   Na terenie danej diecezji jedynie biskup diecezjalny – jako właściwy prawodawca diecezji – może dopuścić program ogólnopolski. Biskup w danej diecezji dekretem określa diecezjalny zestaw programów nauczania religii i diecezjalny zestaw podręczników dla ucznia do nauczania religii. Szerzej na ten temat pisze, m. in. P. Tomasik, Terminologia w programach nauczania religii w szkole, „Katecheta”, 45 (2001) nr 6, s. 10.
 8   (red.) ks. J. Szpet, D. Jackowiak, Powołani przez Boga Ojca. Podręcznik dla IV klasy szkoły podstawowej, AZ-21-01/1-2, Księgarnia Św. Wojciecha, Poznań 2002.
 9   Zob. np. (red.) Z. Marek, Podręcznik do religii dla klasy I gimnazjum. Jezus uczy i zbawia, AZ-31-01/1-1, WAM, Kraków 1999.
 10   Zob. np. (red.) ks. J. Szpet, D. Jackowiak, Podręcznik religii dla I gimnazjum. Słowo Boga jest blisko Ciebie, AZ-31-02/2-0, Księgarnia Św. Wojciecha, Poznań 2000.
 11   Zob. P. Tomasik, Słowo blisko Ciebie. Podręcznik do nauki religii dla klasy I gimnazjum, AZ-31-02/3-0, Kuria Diecezji Warszawsko- Praskiej, Warszawa 1999.
 12   ks. W. Kubik, W domu i rodzinie Jezusa. W drodze do wieczernika. Podręcznik do religii dla klasy I szkoły podstawowej, AZ-11-01/1-1, Kraków 2002.
 13   ks. W. Kubik, Bóg z nami. Podręcznik do religii dla klasy II szkoły podstawowej, AX-12-01/7-0, WAM Kraków 1999.
 14   ks. W. Kubik, Bóg z nami. Podręcznik do religii dla III klasy szkoły podstawowej, AX-12-01/7-0, WAM Kraków 2000.
 15   Zob. (red.) ks. J. Szpet, D. Jackowiak, W domu Bożym i rodzinie Jezusa. Podręcznik dla pierwszej klasy szkoły podstawowej, AZ-11-01/1, Księgarnia Św. Wojciecha, Poznań 2002; (red.) ks. J. Szpet, D. Jackowiak, W domu Bożym i rodzinie Jezusa. Karty pracy dla pierwszej klasy szkoły podstawowej, Księgarnia Św. Wojciecha, Poznań 2002.
 16   Jezus jest z nami. Podręcznik do nauki religii dla klasy II, AZ-12-02/9-0, Wydawnictwo „Jedność”, Kielce 2002; Zeszyt ćwiczeń do podręcznika „Jezus jest z nami”, AZ-12-02/9-0, Wydawnictwo „Jedność”, Kielce 2002.
 17   Wzrastamy w przyjaźni z Jezusem. Podręcznik do nauki religii dla klasy III, AZ-13-02/9-0, Wydawnictwo „Jedność”, Kielce 2002; Zeszyt ćwiczeń do podręcznika Wzrastamy w przyjaźni z Jezusem, Wydawnictwo „Jedność”, Kielce 2002.
 18   ks. W. Kubik, W domu i rodzinie Jezusa. W drodze do wieczernika. Podręcznik do religii dla klasy I szkoły podstawowej, AZ-11-01/1-1, WAM, Kraków 2002.
 19   Zob. (red.) ks. J. Szpet, D. Jackowiak, W domu Bożym i rodzinie Jezusa. Podręcznik dla pierwszej klasy szkoły podstawowej, AZ-11-01/1, Księgarnia Św. Wojciecha, Poznań 2002.
 20   Zob. (red.) ks. J. Szpet, D. Jackowiak, W domu Bożym i rodzinie Jezusa. Karty pracy dla pierwszej klasy szkoły podstawowej, Księgarnia Św. Wojciecha, Poznań 2002.
 21   Szerzej na ten temat zob. A. Zellma, Pakiet edukacyjny „W domu Bożym i rodzinie Jezusa”. Dla klasy I szkoły podstawowej. Recenzja, „Katecheta” 46 (2002) nr 9, s. 71-75.
 22   (red.) W. Kubik, Bóg z nami. Podręcznik do religii dla klasy II, AX-12-01/7-0, WAM Kraków 1999; (red.) W. Kubik, Bóg z nami. Podręcznik do religii dla klasy III, AX-13-01/7-0, WAM, Kraków 2000.
 23   Tamże.
 24   Tamże.
 25   Celem egzemplifikacji wymienić można tu podręcznik dla klasy IV „Powołani przez Boga Ojca”, opracowany pod red. ks. J. Szpeta i D. Jackowiak oraz podręcznik do nauki religii dla I klasy gimnazjum „Słowo blisko ciebie”, autorstwa ks. P. Tomasika. Zob. (red.) ks. J. Szpet, D. Jackowiak, „Powołani przez Boga Ojca”, AZ-21-01/1-2, Poznań 2002; ks. P. Tomasik, „Słowo blisko Ciebie”, AZ-31-02/3-0, Warszawa 1999.
 26   Tego rodzaju rubryka została konsekwentnie zastosowana w podręczniku do nauki religii dla młodzieży klas gimnazjalnych, opracowanym przez ks. P. Tomasika. Zob. np. ks. P. Tomasik, Słowo blisko Ciebie. Podręcznik do nauki religii dla I klasy gimnazjum, AZ-31-02/3-0, Warszawa 1999.
 27   Rubryka „zastanów się” jest charakterystyczna dla opracowanych pod red. ks. J. Szpeta i D. Jackowiak podręczników do nauki religii w gimnazjum. Zob. np. (red.) J. Szpet, D. Jackowiak, Słowo Boga jest blisko Ciebie. Klasa I gimnazjum, AZ- -31-02/2-0, Poznań 2000; (red.) J. Szpet, D. Jackowiak, Wolni przez miłość. Klasa II gimnazjum, AZ-32-02/2-0, Poznań 2000; J. Szpet, D. Jackowiak, Żyjąc z innymi, dla innych, AZ-33-02/2-0, Poznań 2001.
 28   Przykładem takiego podręcznika do nauki religii dla ucznia jest podręcznik dla I klasy liceum i technikum szkoły zreformowanej, opracowany przez zespół katechetyków i katechetów pod red. ks. Z. Marka. Zob. (red.) Z. Marek, Jestem świadkiem Chrystusa w Kościele, AZ-41-01/1-1, WAM, Kraków 2002.
 29   Zob. np. (red.) ks. Z. Marek, Jestem świadkiem Chrystusa w Kościele. Podręcznik do religii dla I klasy liceum i technikum, AZ-41-01/1-1, Wyd. WAM, Kraków 2002.
 30   Takie analizy wykraczają poza ramy niniejszego przedłożenia. Katechetów zainteresowanych tą problematyką odsyła się, m. in. do: A. Długosz, Jak przygotowywać i oceniać katechezę. Elementy dydaktyki katechetycznej, Częstochowa 1997, s. 142; W. Kubik, Zarys dydaktyki katechetycznej, Kraków 1990, s. 261-264; J. Szpet, Dydaktyka katechezy, dz. cyt., s. 251-253; B. Twardzicki, Katechetyka formalna w służbie wiary, dz. cyt., s. 442-447. Warto także uwzględnić propozycje Autorów podręczników, dotyczące pracy katechizowanych uczniów z podręcznikiem, zamieszczone w przewodnikach metodycznych.
 31   W. Koska, Podstawowe zagadnienia podręcznika do katechezy młodzieżowej, „Poznańskie Studia Teologiczne”, nr 6/1986, s. 214-216.
 32   Propozycję tę wypracowała w metodyce języka polskiego, m. in. H. Baczyńska. Analizując wskazania Autorki, dokonano modyfikacji tej propozycji na użytek katechezy. Zob. H. Baczyńska, Metodyka języka polskiego w klasach 1-3 szkoły podstawowej, Warszawa 1985.


Anna Zellma – dr katechetyki, adiunkt na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie.