„VERBA DOCENT…”

Wybrane aspekty psychologiczno-dydaktyczne katechizacji dzieci autystycznych z zespołem Aspergera w klasach integracyjnych
Autor: Anna Zellma
Artykuł archiwalny
We współczesnej polskiej katechetyce można odnaleźć takie zjawiska, które nie zostały jeszcze rzetelnie określone czy też zbadane. Do nich należy katecheza dzieci autystycznych z zespołem Aspergera. Brak propozycji edukacyjnych, zmierzających do wspomagania nauczycieli religii w pracy z uczniami z zespołem Aspergera, jest przyczyną powstawania różnych opinii, najczęściej sprzecznych z sobą.
Zasadniczym celem niniejszego artykułu jest próba przedstawienia wybranych psychologiczno-dydaktycznych aspektów katechizacji dzieci autystycznych z zespołem Aspergera w klasach integracyjnych. W związku z tym podjęte zostaną następujące zagadnienia: cechy dziecka autystycznego z zespołem Aspergera, podstawowe prawa, potrzeby i trudności edukacyjne katechizowanych dzieci z zespołem Aspergera, założenia programowe katechizacji szkolnej dzieci z zespołem Aspergera w klasach integracyjnych, metodyczno-organizacyjne wskazania do integracyjnej katechizacji dzieci autystycznych z zespołem Aspergera.
 
I. Cechy dziecka autystycznego z zespołem Aspergera
 
Powszechnie uważa się, że autyzm dziecięcy jest rozległym, wysoce zróżnicowanym i wielopostaciowym zaburzeniem rozwojowym, ujawniającym się przed trzecim rokiem życia. Występuje on w różnej postaci. Jednym z zaburzeń mieszczących się w spektrum autyzmu jest zespół Aspergera[1], czyli „(...) zaburzenie o niepewnej nozologii, charakteryzujące się tymi samymi nieprawidłowościami w zakresie interakcji społecznych, co autyzm, tzn. ograniczonym, stereotypowym repertuarem zainteresowań i aktywności. Od autyzmu wczesnodziecięcego różni się on przede wszystkim brakiem ogólnego opóźnienia lub upośledzenia rozwoju mowy i funkcji poznawczych”[2].
Dziecko z syndromem Aspergera[3] różni się od osoby, u której rozpoznano autyzm wczesnodziecięcy zdolnością komunikowania się, postępem w rozwoju umysłowym oraz w rozwoju odpowiednich dla wieku umiejętności samoobsługi, zachowań adaptacyjnych, zdolnością odczuwania ciekawości otoczenia. Jednocześnie przejawia charakterystyczne dla klasycznego autyzmu specyficzne zachowania stereotypowe takie, jak powtarzanie zachowań według ograniczonych wzorców, sztywne, niekonwencjonalne, rutynowe zachowania lub rytuały i manieryzmy ruchowe[4]. Poza tym dziecko z zaburzeniami Aspergera nie jest zdolne do nawiązywania i podtrzymywania satysfakcjonujących kontaktów z rówieśnikami. W swoich zachowaniach przejawia brak spontanicznego dążenia do udziału w zabawach i niechęć do współdziałania z innymi, a także brak społecznej lub emocjonalnej wzajemności. Odznacza się z jednej strony brakiem umiejętności manifestowania serdeczności i czułości wobec bliskich osób oraz obojętnością - połączoną niekiedy z irytacją lub agresją - na czułość okazywaną przez innych, z drugiej strony jest ono nadwrażliwe, postrzega swoje słabości, dokonuje autoobserwacji i samo stanowi dla siebie problem[5]. Dlatego ma trudności w nawiązywaniu przyjaźni, zwłaszcza z rówieśnikami.
Dziecko z zespołem Aspergera sprawia wrażenie osoby pedantycznie, uporczywie rozwijającej wąskie zainteresowania dotyczące jakiejś problematyki, fascynujące się jakimś problemem czy przedmiotem. W związku z tym nie jest zdolne do komunikowania dwustronnego i empatycznego wczuwania się w przeżycia rozmówcy. Koncentruje się jedynie na własnych stanach emocjonalnych i zainteresowaniach. Przejawia także niechęć do zmian, brak giętkości myślenia i trudności w zakresie zmiany tematu wypowiedzi oraz uwzględniania potrzeb słuchacza.
Obserwując zachowanie dziecka z zespołem Aspergera, można dostrzec niezgrabność, sztywność, złą motoryczną koordynację. Jego ruchy są mało elastyczne, co w konsekwencji utrudnia podejmowanie prac plastycznych i graficznych oraz włączanie się w gry sportowe. Wykazuje ono także skłonność do autostymulacji, polegającej np. na chodzeniu w kółko wielokrotnie w ciągu dnia, obracaniu się wokół własnej osi w pozycji siedzącej lub kręceniu głową w prawo i lewo. W sytuacjach stresowych dziecko z zespołem Aspergera ujawnia grymasy i tiki, a niekiedy także ulega całkowitemu bezruchowi[6]. Poza tym nie jest ono podatne na wywieraną presję otoczenia w zakresie zmiany przyzwyczajeń czy mody, przeciwnie - ujawnia opór wobec zmian, a jeżeli im podlega, to w niewielkim zakresie i tylko czasami. Sprzyja to utrwaleniu się stereotypowych zachowań, nawet w odniesieniu do codziennych czynności, takich jak sposób i jakość jedzenia, droga do szkoły, ustawienie książek na półce. Wpływa także niekorzystnie na wyobraźnię dziecka i kreatywność jego myślenia oraz utrudnia spontaniczny udział w zabawach czy zajęciach edukacyjnych[7].
W rozwoju mowy dziecka z zespołem Aspergera nie ujawniają się zaburzenia, przeciwnie - można odsłuchać poprawne gramatycznie wypowiedzi. Niekiedy jednak dziecko z zespołem Aspergera przejawia skłonności do powtarzania niektórych słów i fraz[8], stosowania pytań kontrolujących uwagę rozmówcy oraz do wielokrotnego wracania w swoich wypowiedziach do ulubionego tematu. Reaguje złością na brak dostatecznego zainteresowania ze strony słuchaczy. Przejawia także tendencję do niewłaściwego rozumienia treści wypowiedzi swoich rozmówców, do ich dosłownego rozumienia, zwłaszcza jeśli są to metafory typu literackiego.
Dziecko z zespołem Aspergera odznacza się bardzo dobrą pamięcią mechaniczną. Dlatego jest zdolne do zapamiętywania faktów, dat, postaci, cyfr, wzorów. Pamięta nawet drobne szczegóły z przeszłości dotyczące danej rzeczy czy zjawiska. Potrafi także wybiórczo zapamiętywać fakty i zdarzenia przypadkowe, zaistniałe wiele lat wcześniej[9]. W związku z tym zainteresowania dziecka z zespołem Aspergera koncentrują się wokół określonych tematów. Najczęściej są to zainteresowania ograniczone, ale za to intensywne. Dziecko jest wręcz zafascynowane kolekcjonowaniem informacji na dany temat[10].
Cechą charakterystyczną zachowań dziecka z zespołem Aspergera jest także szczególna nadwrażliwość na niektóre rodzaje dźwięków (np. na dźwięki nagłe, nieoczekiwane, hałasy długotrwałe i kompleksowe), na dotyk i silne światło (np. słoneczne). Dziecko wycofuje się z sytuacji, w których natężenie sensoryczne uniemożliwia odbiór bodźców. Niekiedy jednak, w wyniku pojawiającej się potrzeby kontaktowania się, próbuje nawiązać kontakt ze światem, lecz gdy do niego dochodzi, ponownie wycofuje się z zakłopotaniem.
 
II. Podstawowe prawa, potrzeby i trudności edukacyjne katechizowanych dzieci z zespołem Aspergera[11]
 
Analizując prawa, potrzeby i trudności edukacyjne katechizowanych dzieci z zespołem Aspergera, należy zwrócić szczególną uwagę na fakt, że dziecko, u którego zostało rozpoznane to schorzenie, odznacza się godnością osoby i posiada z samej natury swojego istnienia nienaruszalne prawo do tego, by „(...) otrzymać od Kościoła naukę i wychowanie, które umożliwiają mu dojście do życia prawdziwie chrześcijańskiego”[12], a więc prawo do pewnego rozwoju duchowego i nadprzyrodzonego. Jest to także prawo do udziału w szkolnym nauczaniu religii - takie samo, jakie mają jego rówieśnicy[13]. Zespół Aspergera nie powoduje bowiem poważniejszych ograniczeń w funkcjonowaniu intelektualnym dziecka. Jedynie jego zachowanie charakteryzuje się cechami odbiegającymi od przeciętnego. W sposób szczególny uwidacznia się to w pełnieniu ról społecznych, nawiązywaniu kontaktów interpersonalnych, zwłaszcza bliższych więzi z rówieśnikami, w tendencji do chwilowego izolowania się od otaczającej rzeczywistości postrzeganej przez pryzmat nadmiaru bodźców oraz w potrzebie częstego relaksu i odprężenia celem odzyskania sił, by móc włączyć się do interakcji społecznych na nowo.
Prawo dziecka z zespołem Aspergera do systematycznej katechizacji organizowanej w środowisku szkolnym i parafialnym wymaga nie tylko przeciwdziałania dyskryminacji, ale także i przede wszystkim zastosowania zasady wyrównanych szans edukacyjnych w zakresie nauczania i wychowania w wierze. Wskazuje ona na ważność potrzeb religijnych każdego ucznia oraz stanowi podstawę planowania i realizacji różnych form katechizacji, zwłaszcza o charakterze integracyjnym. Kościół - wypełniając powierzoną mu przez Chrystusa misję - musi stworzyć możliwości dla każdego dziecka, zgodnie z jego indywidualnymi możliwościami i potrzebami, podążając także w kierunku stworzenia szkolnego nauczania religii i katechezy parafialnej dla wszystkich[14].
Uczniowie z zespołem Aspergera - ze względu na swoje ograniczone możliwości socjalizacji - korzystając z grupowej edukacji religijnej w szkolnym nauczaniu religii, potrzebują zrozumienia i akceptacji zarówno ze strony katechety, jak i rówieśników oraz zapewnienia niezbędnych oddziaływań edukacyjnych sprzyjających przystosowaniu społecznemu. Znaczące są tu integracyjne formy katechezy szkolnej i zagwarantowanie dostępu do różnego rodzaju wspólnot oraz grup religijnych, rozwijających zamiłowania, zdolności i umiejętności współdziałania społecznego. Dzieci z zespołem Aspergera mają prawo do udziału w takich formach edukacji religijnej, w których programy nauczania zostają adaptowane do indywidualnych możliwości uczniów autystycznych[15], a więc w katechizacji o charakterze integracyjnym. Dla dzieci autystycznych katechizacja o charakterze integracyjnym jest wielką szansą na współuczestnictwo w społecznym działaniu i na odnalezienie siebie w spotkaniu z innymi osobami. W tym względzie dzieci z zespołem Aspergera napotykają szczególne trudności. Uczniowie nie zawsze są zdiagnozowani przed rozpoczęciem edukacji szkolnej, dlatego podejmują naukę w klasach masowych, a nie w integracyjnych. Dopiero w wyniku pojawiających się trudności rozwojowych i edukacyjnych zostają poddani badaniom lekarskim i psychologiczno-pedagogicznym, a uzyskane wyniki stanowią podstawę do przeniesienia dzieci do szkoły i klasy integracyjnej. W ten sposób zmienia się ich pozycja edukacyjna.
U katechizowanych dzieci z symptomem Aspergera występuje często tendencja do stawiania wielokrotnie tych samych pytań z oczekiwaniem na te same odpowiedzi. Obsesyjnie koncentrują się one na jednym temacie czy też sytuacji i nieustannie powracają do pytań z nimi związanych, a przez to sprawiają wrażenie jakby nie wierzyły odpowiedziom i na nowo zadawały pytania w celu dokonania weryfikacji i kontroli. Ograniczenia te wpływają na jakość udziału dzieci w katechezie. Ich niwelowanie stanowi niezwykle ważny element edukacji religijnej uczniów z zespołem Aspergera. W związku z tym dzieci z zespołem Aspergera wymagają od nauczyciela religii cierpliwości w toku odpowiadania na stawiane pytania oraz umiejętnego przenoszenia uwagi na inne zagadnienia celem pomocy w przezwyciężaniu zaburzeń utrudniających percepcję przekazywanych wiadomości religijnych. Potrzebują one także nieustannego okazywania im miłości, troski, serdeczności, akceptacji połączonej z perswazją i pochwałą oraz stwarzania sytuacji będących okazją do odnoszenia sukcesów edukacyjnych, np. w zakresie zapamiętanych wiadomości religijnych. Trzeba przy tym pamiętać, iż swoistą cechą, utrudniającą udział dzieci z zespołem Aspergera w katechizacji i wskazującą na ich specyficzne potrzeby edukacyjne, jest wierna, długotrwała pamięć mechaniczna dotycząca różnych, często przypadkowych sytuacji, jak też zapamiętywania definicji i encyklopedycznych wiadomości oraz integralnie z tym związana skłonność do impulsywnego reagowania na to, że osoby z otoczenia (np. katecheta, rówieśnicy uczestniczący w zajęciach) nie mają równie wiernej pamięci i nie potrafią sobie przypomnieć „regułek” czy zdarzeń. Z uwagi na swoistość pamięci uczniowie z zespołem Aspergera mają trudności z percepcją intelektualną, logicznym myśleniem i zapamiętaniem treści zawierających fabułę czy ukazujących pewne fakty historyczne w ich złożoności i współzależności. W kontekście tych ograniczeń percepcyjnych i potrzeb emocjonalnych na szczególną uwagę zasługują zadania, które umożliwiają dzieciom z zespołem Aspergera ich wykonanie i uzyskanie aprobaty nauczyciela religii. Brak zrozumienia w tym zakresie sprawia, że sytuacja katechetyczna osób z zespołem Aspergera nacechowana jest wieloma negatywnymi doświadczeniami. Niekiedy także może prowadzić do przeżyć urazowych i zamknięcia na treści religijne. Dlatego tak ważna jest odpowiednio zaplanowana i realizowana katecheza w grupach integracyjnych, w których uczestniczą dzieci z zespołem Aspergera.
 
III. Założenia programowe katechizacji szkolnej dzieci z zespołem Aspergera w klasach integracyjnych
 
Wszystkie wyżej opisane cechy dziecka z zespołem Aspergera, jego prawa, potrzeby i trudności edukacyjne są istotnym determinantem adaptacji programu nauczania religii do potrzeb i zdolności psychospołecznych dzieci z zespołem Aspergera, określonych przez diagnozę psychologiczno-pedagogiczną. Na obecnym etapie Kościół katolicki nie posiada bowiem odrębnego programu nauczania religii dla uczniów z zespołem Aspergera, uczestniczących w szkolnych zajęciach edukacyjnych o charakterze integracyjnym. W związku z tym przedmiot, cele i zadania tego rodzaju katechizacji określa „Podstawa programowa katechezy Kościoła katolickiego w Polsce”[16] i „Program nauczania religii”[17] dla uczniów klas I-III i IV-VI szkoły podstawowej.
Szczegółowa realizacja ogólnych założeń programowych dokonuje się na podstawie rocznego rozkładu materiału nauczania religii, opracowanego przez katechetę dla danego integracyjnego zespołu klasowego, w którym są dzieci z zespołem Aspergera. Zawarty w dokumentach programowych katechezy dzieci w wieku szkolnym materiał kształcenia trzeba skorelować z treściami nauczania i wychowania integracyjnego, uwzględniając indywidualne potrzeby i trudności uczniów z zespołem Aspergera. Niekiedy wskazane jest także twórcze wykorzystanie propozycji zamieszczonych w poradnikach do nauki religii w szkole podstawowej dla dzieci specjalnej troski[18].
Z uwagi na pojawiające się u dzieci z zespołem Aspergera problemy ze zrozumieniem istoty poznawanych treści religijnych, z odniesieniem ich do codziennego życia, jak też ze zrozumieniem przenośni i wypowiedzi nie wprost oraz z zapamiętaniem materiału treściowego, z jego adaptacją do posiadanych struktur pojęciowych, trzeba zwracać uwagę na te zagadnienia, których percepcja jest możliwa dla tej kategorii katechizowanych, posługując się przy tym konkretnymi przykładami i wizualnymi środkami dydaktycznymi, ilustrującymi poznawane i zapamiętywane treści. Dla przykładu, w początkowej fazie katechizacji dzieci z zespołem Aspergera, a więc w klasach I-III, realizacja treści programowych powinna koncentrować się najpierw wokół memoryzacji modlitw: „Ojcze Nasz, „Chwała Ojcu”, „Zdrowaś Maryjo”, formuł „Dekalogu”, „Aktu wiary, nadziei i miłości”, przykazania miłości Boga i bliźniego, błogosławieństw oraz określania pojęć religijnych, takich jak np. Bóg i Jego przymioty w świetle „Modlitwy Pańskiej”Maryja, chrzest, Kościół, Biblia, Święci, kapłan, siostra zakonna. Następnie należy wspomagać dzieci z zespołem Aspergera w zapamiętywaniu formuł liturgicznych, umożliwiających udział w Eucharystii oraz korzystanie z sakramentu pojednania i pokuty. Niemniej ważne są wiadomości o istocie i przyczynach grzechu, o wspólnocie z Bogiem i z ludźmi, o roku liturgicznym (np. o wydarzeniach związanych z męką i śmiercią Jezusa na krzyżu) i realizacją przykazań w codziennym życiu[19].
Uwzględniając założenie, że udział dzieci z zespołem Aspergera w zajęciach szkolnych ma przyczyniać się do pozytywnych zmian rozwojowych w zakresie wcześniej rozpoznanych deficytów w katechizacji uczniów klas IV-VI szkoły podstawowej, należy akcentować treści, dzięki którym katechizowani poznają ideę przymierza Boga z ludźmi, dzieje Abrahama, zostaną zaznajomieni z powołaniem i posłannictwem Jezusa Chrystusa jako Mesjasza, z przykazaniami kościelnymi oraz poznają, czym jest Opatrzność Boża, jakie są dary Ducha Świętego i sposoby Jego obecności w Kościele. Trzeba także zwrócić uwagę katechizowanych dzieci z zespołem Aspergera na treść Dobrej Nowiny, którą przyniósł Jezus, a następnie ukazać w tej perspektywie przesłanie świąt i okresów liturgicznych, obrzędowości i zwyczajów z nimi związanych oraz wskazać na sposoby realizacji misji Kościoła w świecie. Dopełnieniem są treści traktujące o modlitwie dziękczynienia i prośby oraz teksty o biblijnych formach modlitwy[20].
Tak określone treści programowe wymagają dostosowania do konkretnej sytuacji edukacyjnej dziecka z zespołem Aspergera. Konieczne jest tu diagnozowanie osiągnięć uczniów po zakończeniu działu programowego, by na podstawie uzyskanych danych podejmować kolejne zagadnienia lub uzupełniać czy też pogłębiać dotychczasowe wiadomości i umiejętności tak, by odpowiadały one poziomowi percepcji uczniów. Dlatego o doborze treści zakładanych w programie nauczania religii powinien rozstrzygać katecheta faktycznie znający możliwości psychospołeczne dzieci z zespołem Aspergera i poszukujący odpowiednich strategii postępowania edukacyjnego o charakterze integracyjnym.
 
IV. Metodyczno-organizacyjne wskazania do integracyjnej katechizacji dzieci autystycznych z zespołem Aspergera[21]
 
Ograniczenia rozwojowe dzieci autystycznych z zespołem Aspergera implikują potrzebę opracowania właściwych wskazań metodyczno-organizacyjnych, ułatwiających katechizację. Ta kategoria katechizowanych dzieci wymaga bowiem specyficznego podejścia w toku edukacji religijnej. Punktem wyjścia do prawidłowej organizacji procesu katechizacji dzieci z zespołem Aspergera jest zapoznanie się z wiadomościami na temat określonych zaburzeń w rozwoju, poznanie specyfiki pracy terapeutyczno-wychowawczo-dydaktycznej, prezentowanej w opracowaniach z zakresu pedagogiki specjalnej oraz rozpoznanie sytuacji konkretnego katechizowanego ucznia i jego środowiska rodzinnego. W ten sposób nauczyciel religii pozyskuje informacje potrzebne do planowania i realizacji założonych w edukacji katechetycznej celów dydaktycznych i wychowawczych. Owe informacje stanowią punkt wyjścia w projektowaniu zamierzeń katechetycznych. Potrzebna jest jednak ciągła aktualizacja i modyfikacja założonych strategii osiągania celów kształcenia religijnego. Diagnoza sytuacji psychospołecznej i edukacyjnej dzieci z zespołem Aspergera nie ma bowiem charakteru statycznego i ostatecznego.
Obowiązkiem katechety jest współdziałanie z rodzicami dzieci z zespołem Aspergera. Prowadzenie dzienniczka dialogu katechety z rodzicami może wspomóc komunikowanie w zakresie wychowania religijnego i przekazywanie informacji o osiągnięciach czy też problemach, jakie pojawiają się w toku katechizacji dzieci z zespołem Aspergera. Niezbędna jest tu także współpraca katechety z nauczycielami innych przedmiotów nauczania szkolnego, którzy podejmują z dziećmi pracę w zakresie terapii i kształcenia ogólnego. Znajomość celów, treści i metod kształcenia integracyjnego dzieci z zespołem Aspergera, jak również jakości zaangażowania rodziców w rozwój religijny katechizowanych osób może pomóc w konstruowaniu programu i planu nauczania religii w grupach integracyjnych.
Tym działaniom winny także towarzyszyć czynności nauczyciela religii, ukierunkowane na nawiązanie współpracy z dzieckiem z zespołem Aspergera. Osiągnięciu tego celu służy kontakt wzrokowy oraz relacje nacechowane akceptacją, szacunkiem, zaufaniem i serdecznością. Katechizowany stopniowo zaczyna odkrywać w nauczycielu religii osobę, która jest źródłem pozytywnych doświadczeń i wzmocnień oraz zaspokaja podstawowe potrzeby emocjonalne.
Kolejnym, ważnym elementem w zakresie organizacji zajęć katechetycznych w klasach integracyjnych, do których uczęszczają dzieci z zespołem Aspergera, jest organizacja zajęć w formie pracy parami lub w grupach i związane z tym przydzielanie uczniom określonych funkcji. Organizując tę formę zajęć, katecheta powinien dokonać podziału zespołu uczestników katechezy na pary lub grupy i wskazać, w której z nich będzie pracowało dziecko z zespołem Aspergera. W innym przypadku może okazać się, że dziecko z zespołem Aspergera pozostanie osamotnione. Wskazana jest przy tym rotacja w grupach, czyli częste nowe podziały i zmiana grup, w których pracuje uczeń z zespołem Aspergera. Pomaga to katechizowanym nie tylko we wzajemnym poznawaniu się, ale i w kształtowaniu postaw altruistycznych, i zdolności współdziałania z rówieśnikami, u których rozpoznano różne zaburzenia w zakresie rozwoju psychospołecznego.
W procesie organizacji zajęć katechetycznych w grupach lub parach istnieje potrzeba organizowania sytuacji wychowawczych i dydaktycznych, sprzyjających pełnej integracji dziecka z zespołem Aspergera z pozostałymi uczniami w klasie. Służą temu, m.in. przydzielane katechizowanym uczniom wspólne zadania wymagające pracy pozalekcyjnej (np. przygotowanie dekoracji na przedstawienie jasełek, opracowanie zadania, poszukiwanie informacji na temat dziejów parafii czy diecezji) i pozaszkolnych kontaktów z rówieśnikami. Zadaniem katechety jest trafny dobór grup czy par. Dziecko z zespołem Aspergera potrzebuje współpracy z rówieśnikami, akceptującymi jego odmienność i odznaczającymi się tzw. „mocną osobowością”, która nie pozwoli na uleganie negatywnym wzorcom zachowań. Istotna jest tu także liczba osób odpowiedzialnych za realizację zadania. Planowanie zadań dla większej grupy uczniów może przyczynić się do wyeliminowania dziecka z zespołem Aspergera z udziału w jakichkolwiek czynnościach.
Przydzielając uczniom z zespołem Aspergera określone funkcje, katecheta powinien zwracać uwagę na ich atrakcyjność dla dziecka i jego rówieśników oraz mieć pewność, że sprostają oni zadaniom. Należy zachęcać tę kategorię katechizowanych uczniów do uczestnictwa w różnego rodzaju inicjatywach katechetycznych, podejmowanych nie tylko w środowisku szkolnym, ale i w parafii. Nie wystarczy jednak samo projektowanie sprzyjających warunków dla rozwoju religijnego dziecka z zespołem Aspergera. Często trzeba uaktywnić ucznia, wspomagając go w pokonaniu obaw lub niechęci. Prawidłowo spełnione zadanie jest źródłem satysfakcji lub pozytywnej gratyfikacji w postaci pochwały czy innej nagrody.
Niemniej ważnym komponentem w zakresie organizacji i metodyki kształcenia katechetycznego uczniów, u których zdiagnozowano zespół Aspergera, jest sprecyzowanie strategii transferu wiadomości religijnych. Przekazywane treści katechetyczne i podejmowane działania muszą być powiązane z kształceniem integracyjnym, które w zależności od indywidualnych predyspozycji rozwojowych poszczególnych uczniów, mogą mieć charakter terapeutyczny, usprawniający, stymulujący bądź rozwijający. Trzeba przy tym zwracać uwagę na to, by informacje były proste, łatwe do zrozumienia, wzmocnione przykładami, a do złożonych i abstrakcyjnych pojęć czy zagadnień należy przygotowywać schematy rysunkowe lub punktowe, plany, mapy, ilustracje. W ten sposób katechizowane dzieci z zespołem Aspergera będą miały mniejsze trudności w zrozumieniu przedstawianych treści religijnych i zadań.
Planując zastosowanie środków dydaktycznych, katecheta powinien pamiętać, iż bodźce słuchowe lub             wzrokowe mogą być odbierane przez uczniów z zespołem Aspergera jako zbyt silne lub zbyt słabe. Dlatego trzeba obserwować reakcje dzieci w czasie zastosowania określonych środków dydaktycznych, dostosowując pomoce wizualne i dźwiękowe do możliwości sensorycznych.
Ze względu na dosłowne rozumienie przez dzieci z zespołem Aspergera komunikatów werbalnych katecheta powinien konkretnie redagować treść wypowiedzi adresowanych do tej kategorii uczniów, wysławiać się jasno, używając krótkich zdań, a bardziej złożone polecenia dzielić na części oraz ilustrować rysunkiem i odsłuchiwać komunikaty zwrotne dzieci w zakresie zrozumienia przekazywanych informacji. Wskazane jest także stawianie zadań, w których uczniowie z zespołem Aspergera wykorzystają zdolność do zapamiętania dat, liczb, definicji, wiadomości encyklopedycznych, przy jednoczesnym unikaniu prac wymagających percepcji intelektualnej i zapamiętywania treści zawierających fabułę (np. teksty biblijne, opowiadania literackie) czy ukazujących pewne zjawiska historyczne (np. historia narodu wybranego) w ich złożoności i współzależności. W ten sposób katecheta organizuje sytuacje edukacyjne, dzięki którym dzieci z zespołem Aspergera mogą odnieść sukcesy i doświadczyć wzmocnień wychowawczych w formie pochwały. Jest to istotny element w pracy katechetycznej z dziećmi.
W sytuacji gdy katechizowany uczeń z zespołem Aspergera zaczyna powtarzać te same pytania lub argumentacje katecheta powinien przerwać tę czynność i poprosić ucznia o zapisanie na kartce swoich pytań lub wypowiedzi, na które uzyska pisemną odpowiedź. Można także poprosić ucznia, by sam zredagował odpowiedzi na pytania i przekazał je katechecie celem weryfikacji ich trafności i zgodności z nauczaniem Kościoła lub też zamienić się rolami, zadając pytania, na które uczeń udziela odpowiedzi.
Uwzględniając małą podatność osób z zespołem Aspergera na zmiany, należy w miarę regularnie organizować zajęcia katechetyczne w danym czasie i miejscu. Trzeba także przygotować dzieci z zespołem Aspergera do wszelkich możliwych zmian, takich jak zastępstwo nauczyciela religii, spotkania z zaproszonymi na katechezę gośćmi, zmiana rozkładu zajęć czy też wprowadzanie nowych lub mało znanych dotąd dziecku form katechizacji (np. nawiedzenie w czasie zajęć lekcyjnych Kościoła czy udział w zajęciach realizowanych metodą celebracji). Dla tej kategorii katechizowanych uczniów każda zmiana jest bowiem stresująca i wywołuje frustracje.
Katecheta w kontaktach z dziećmi z zespołem Aspergera napotyka zazwyczaj, zwłaszcza w stadium początkowym, opór ze strony tej kategorii uczniów wobec zmian, stawianych wymagań czy poleceń, a także dostrzega agresję i mechanizm ucieczki w stereotypię bądź fiksację. W tej sytuacji katecheta nie może odbierać złego zachowania dziecka jako działania z premedytacją. Złe zachowanie jest najczęściej wynikiem zaangażowania się w wykonanie różnych zadań, które mogą okazać się dla dzieci z zespołem Aspergera dezorientujące, wywołujące strach, zakłopotanie. U podstaw tego zachowania znajduje się często brak zdolności do adekwatnego odczytywania reakcji innych osób. W związku z tym działania edukacyjne katechety winny skupiać się na usuwaniu z otoczenia i z kontaktów z dzieckiem tych czynników, które wyzwalają lub nasilają u niego symptomy autyzmu. Istotne znaczenie ma także taktowne informowanie katechizowanych dzieci z grupy integracyjnej o przyczynach dziwnego dla nich zachowania kolegi czy koleżanki oraz rozwijanie u nich zrozumienia, życzliwości, tolerancji dla osób z zespołem Aspergera.
Pamiętając o tym, że dzieci z zespołem Aspergera mają problemy z opanowaniem umiejętności czytania i pisania, zwłaszcza w początkowym stadium edukacji, katecheta powinien wybrać taki podręcznik, który został oparty na przekazie graficznym i wzbogacony kolorowymi ilustracjami oraz napisany odpowiednio dobraną wielkością czcionki, zwracającą uwagę dziecka z zespołem Aspergera i wspomagającą odczytywanie kodu informacyjnego[22]. Korzystanie z takiego podręcznika eliminuje zniechęcenie ucznia do jego czytania oraz umożliwia łatwe odczytywanie i percepcję zamieszczonych w nim informacji.
Elementem wspomagającym katechezę w klasie integracyjnej, do której uczęszczają dzieci z zespołem Aspergera, jest słuchanie piosenek religijnych, będących nośnikiem treści istotnych dla odkrywania prawdy o miłości Boga do każdego dziecka, śpiewanie oraz taniec. Katechizowanym z zespołem Aspergera pomaga również to, że katecheta śpiewa lub mówi wyraźnie i melodyjnie oraz wprowadza różne formy muzykoterapii i arteterapii (terapii przez sztukę)[23]. Umożliwiają one tworzenie i ekspresję siebie, motywując i pobudzając do działania. Wymagają jednak od katechety odpowiedniej wiedzy na temat muzykoterapii i arteterapii.
Istotnym elementem metodyczno-organizacyjnym w katechizacji dzieci z zespołem Aspergera jest unikanie stygmatyzacji tej kategorii uczniów, a więc eksponowania ich problemów na forum całego zespołu klasowego. Wprawdzie katechizowani z zespołem Aspergera wymagają większej koncentracji ze strony nauczyciela religii, ale nie można uwydatniać ich wyjątkowej sytuacji w zakresie rozwoju psychospołecznego. Dzieci z zespołem Aspergera, przebywające w grupie integracyjnej, nie powinny być w jakikolwiek sposób odróżnianie od innych przez nadawanie im odpowiednich etykietek (np. autystyk, Asperger). W związku z tym wskazane jest nie tylko koncentrowanie się na korygowaniu zaburzeń dzieci z zespołem Aspergera, ale także rozwijaniu ich sprawności będących w tzw. normie rozwojowej, mogące pomóc w przezwyciężeniu innych braków w zakresie rozwoju psychospołecznego. Należy eksponować w klasie, na terenie szkoły i w parafii, a także na spotkaniach z rodzicami prace plastyczne i manualne dzieci z zespołem Aspergera, aby zmienić negatywną postawę otoczenia wobec ich możliwości. Wskazane jest przy tym każdorazowo dokładne przemyślenie całego kontekstu oceniania, a samą ocenę w zależności od konkretnej sytuacji należy odnosić nie tylko do uzyskanych rezultatów pracy, ale przede wszystkim do zaangażowania i wysiłku włożonego przez ucznia w pracę. Sam efekt działania podejmowanego przez dzieci z zespołem Aspergera, można oceniać rzetelnie jedynie wtedy, gdy wiąże się on z czynnościami, w których zaburzenia nie odgrywają istotnej roli. Pomocne są tu wskazania przyjęte w klasach integracyjnych, gdzie ocenianie opiera się na następującej zasadzie sformułowanej przez Pestalozziego: „(...) nie porównuję dziecka z innym dzieckiem, lecz z nim samym”[24].
Wszystkie wymienione wyżej propozycje metodyczno-organizacyjne wymagają od katechety nie tylko dobrego przygotowania w zakresie pedagogiki specjalnej, ale także cierpliwości i umiejętności pokornego zdania się na działanie Ducha Świętego. On bowiem jest sprawcą autentycznego wychowania w wierze dzieci z zespołem Aspergera.
 
V. Zakończenie
 
Analizowana w niniejszym opracowaniu problematyka katechizacji dzieci autystycznych z zespołem Aspergera w klasach integracyjnych wskazuje na specyfikę tej kategorii katechezy i jej różne determinanty warunkujące w sposób istotny jakość pracy dydaktyczno-wychowawczej, a niekiedy także terapeutycznej katechety. Oscyluje ona wokół szeroko pojętej metodyki pracy z dziećmi z zespołem Aspergera w klasach integracyjnych.
Zaproponowane w niniejszym artykule wskazania metodyczno-organizacyjne nie zawsze są możliwe i łatwe do praktycznego zastosowania. Mogą niejednokrotnie sprawiać katechecie poważne trudności. Dzieje się tak, ponieważ nie każdy nauczyciel religii posiada niezbędne umiejętności w zakresie diagnozowania zachowań autystycznych i adaptacji założeń programowych do warunków danego zespołu integracyjnego uczniów oraz wykazuje kreatywność w zakresie planowania i realizacji katechizacji w grupie katechetycznej o charakterze integracyjnym.
Samo posiadanie wiedzy i umiejętności psychopedagogicznych nie eliminuje trudności w zakresie katechizacji dzieci z zespołem Aspergera. Ta kategoria katechizacji, podobnie jak każda forma pracy dydaktyczno-wychowawczej, nie przebiega w sposób automatyczny czy mechaniczny. Wymaga adaptacji wskazanych propozycji metodyczno-organizacyjnych do zaistniałej sytuacji wychowawczej, indywidualnych różnic katechizowanych uczniów z uwzględnieniem uzdolnień i zainteresowań dzieci z zespołem Aspergera oraz możliwości katechety i jego inwencji twórczej. Nie ma bowiem, podobnie jak w odniesieniu do innych grup katechizowanych osób, uniwersalnych sugestii i zaleceń dotyczących pracy katechetycznej z dziećmi z zespołem Aspergera. Są jedynie narzędzia pedagogiczne, zawdzięczające swą skuteczność przede wszystkim osobliwości zaistniałej sytuacji katechetycznej oraz twórczemu, a zarazem krytycznemu sposobowi posługiwania się nią w katechizacji dzieci z zespołem Aspergera. Mogą one zatem wspomóc pracę katechety. Wymagają jednak - jak już zostało zauważone – gruntownego, a zarazem permanentnego poznawania dziecka, u którego wykryto zespół Aspergera i jego środowiska rodzinnego oraz maksymalnej integracji kształcenia katechetycznego z działaniami terapeutyczno-dydaktyczno-wychowawczymi, podejmowanymi przez nauczycieli i rodziców. Jest to bardzo ważny element pracy katechetycznej, uzupełniający wcześniejszą diagnozę lekarską i psychologiczną. Pozwala katechecie na gromadzenie informacji niezbędnych w procesie planowania zajęć w grupie integracyjnej. Z tym wiąże się nie tylko konieczność tworzenia tzw. grup integracyjnych, ale także przygotowania odpowiednio wykwalifikowanych kadr nauczycieli religii, dysponujących zarówno wiedzą, jak i wyposażonych w środki sprzyjające prawidłowej realizacji programów nauczania religii.
Uwzględniając potrzebę kontynuowania wychowania religijnego w środowisku rodzinnym, trzeba zwracać szczególną uwagę na planowanie i realizację współpracy katechety z rodzicami dzieci z zespołem Aspergera. Będzie to współpraca nie tylko w zakresie wychowania religijnego, ale i terapii. Katecheta może napotkać tu pewne trudności, zwłaszcza w sytuacji, gdy rodzice przejawiają obojętność w zakresie życia religijnego czy też są niewydolni wychowawczo.
Warto jeszcze raz podkreślić, że przedstawione psychologiczno-dydaktyczne aspekty katechizacji dzieci z zespołem Aspergera oscylują wokół szeroko pojętego wychowania tej kategorii uczniów, szczególnie wychowania w wierze. Korespondują z niektórymi propozycjami zawartymi w pedagogice specjalnej. Stanowią wstęp do dalszych, bardziej szczegółowych analiz, wzmocnionych weryfikacją teoretycznych propozycji w praktyce katechetycznej. Wymagają jednak nie tylko większego zainteresowania katechetyków, ale i nauczycieli religii. Najważniejszym bowiem warunkiem prawidłowej, a zarazem efektywnej pracy katechetycznej z uczniami, u których rozpoznano zespół Aspergera, jest właściwa postawa nauczyciela religii, przejawiająca się w poszanowaniu dziecka, w podejmowaniu twórczego działania, opartego na kompetentnej wiedzy, umiłowaniu dziecka oraz na cierpliwym towarzyszeniu w integrowaniu się ze środowiskiem katechetycznym.
 
 
Anna Zellma - dr katechetyki, adiunkt na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Warmińsko- Mazurskiego w Olsztynie
 

[1] Zespół ten po raz pierwszy został opisany przez wiedeńskiego psychiatrę Hansa Aspergera w 1944 roku. W swojej dysertacji opisał on czterech chłopców dotkniętych tym zespołem i użył określenia „autyzm psychopatyczny”. Zob. A. Klin, F.R. Volkmar, Asperser’s syndrome, w: Handbook of autism and pervasive developmental disorders, ed. D. J. Cohen, F. R. Volkmar, New York 1997, s. 94-122.
[2] S. M. B. Pecyna, Psychologia kliniczna w praktyce pedagogicznej, Warszawa 1998, s. 106-107.
[3] Termin „Asperger's Syndrom” po raz pierwszy użyła L. Wing w 1981 roku. Zwróciła ona uwagę na dzieci, które miały klasyczne objawy autyzmu we wczesnym dzieciństwie, ale charakteryzowały się dość dobrym rozwojem mowy i procesów poznawczych oraz przejawiały znaczne trudności w motorycznym i społecznym rozwoju. Na podstawie przeprowadzonych obserwacji L. Wing uznała, że badane dzieci mają kliniczne rysy zespołu opisanego wcześniej przez H. Aspergera. Zob. T. Attwood, Asperser’s Syndrome. A Guide for parents and professionals, London and Philadelphia 1998, s. 12-15.
[4] J. Kruk-Lasocka, Autyzm czy zespół Aspergera? Wpływ rozbieżności diagnostycznych na oddziaływania terapeutyczne, w: (red.) T. Gałkowski, J. Kossewska, Autyzm wyzwaniem naszych czasów, Kraków 2001, s. 23.
[5] J. Kruk-Lasocka, Pedagogika dzieci z autyzmem i zespołami psychozopodobnymi, w: (red.) W. Dykcie, Pedagogika specjalna, Poznań 1997, s. 248.
[6] A. Maciarz, M. Biadasiewicz, Dziecko autystyczne z zespołem Aspergera. Studium przypadku, Kraków 2000, s. 14-15.
[7] Tamże, s. 15.
[8] Echolalie występujące u dzieci z zespołem Aspergera najczęściej wypowiadane są ciszej. Szerzej na ten temat zob., m.in. w: P. Szatmari, L. Archer, S. Fisman, D.L, Streiner, F. Wilson, Aspergeres syndrome and autism: differences in behavior, cognition and adaptive functioning, „Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry“, nr 34/1995, s. 1662-1671.
[9] Tamże.
[10] Tamże.
[11] W polskiej literaturze katechetycznej brak jest opracowań w sposób bezpośredni traktujących o prawach, potrzebach i trudnościach edukacyjnych katechizowanych dzieci, u których rozpoznano zespół Aspergera. Dlatego opracowując tę problematykę, najpierw poddano analizie porównawczej założenia programowe katechezy dzieci, w tym także osób specjalnej troski i propozycje edukacyjne wypracowane w ramach pedagogiki specjalnej, a następnie dokonano syntezy i wyprowadzono wnioski. Zob. i por. np. (red.) Z. Brzezinka, Katecheza osób w szczególnych sytuacjach. Propozycja programu. Wersja robocza – do konsultacji poprawek i uzupełnień, Katowice 2001; T. Gałkowski, Dziecko autystyczne w środowisku rodzinnym i szkolnym, Warszawa 1995; Tenże, O sytuacji szkolnej dziecka autystycznego, w: (red.) M. Łobocki, Praca wychowawcza z dziećmi i młodzieżą, Lublin 1998, s. 106-111; B. Janosz, Poradnik do nauki religii w szkole podstawowej i gimnazjum dla upośledzonych umysłowo w stopniu umiarkowanym i znacznym, Tarnów 2001; Konferencja Episkopatu Polski, Podstawa programowa katechezy Kościoła katolickiego w Polsce, Kraków 2001; Z. Sękowska, Wprowadzenie do pedagogiki specjalnej, Warszawa 1998.
[12] CT 14.
[13] Tamże, 41.
[14] II Polski Synod Plenarny, Szkoła i uniwersytet w życiu Kościoła i narodu, w: II Polski Synod Plenarny (1991-1999), Poznań 2001 nr 62; Konferencja Episkopatu Polski, Dyrektorium katechetyczne Kościoła katolickiego w Polsce, Kraków 2001, nr 109; Kongregacja ds. Duchowieństwa, Dyrektorium ogólne o katechizacji, Poznań nr 189, 190/1998.
[15] J. Błeszczyński, Czy szkoła powinna otworzyć się na autyzm?, „Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze”, 35(1995), nr 3, s. 26-27.
[16] Konferencja Episkopatu Polski, Podstawa programowa katechezy Kościoła katolickiego w Polsce, dz. cyt., s. 22-48.
[17]Komisja Wychowania Katolickiego Konferencji Episkopatu Polski, Program nauczania religii, Kraków 2001, s. 11-74.
[18] Pomocne mogą okazać się propozycje zamieszczone w następujących opracowaniach: (red.) Z. Brzezinka, Katecheza osób w szczególnych sytuacjach. Propozycja programu. Wersja robocza - do konsultacji poprawek i uzupełnień, Katowice 2001; B. Janosz, Poradnik do nauki religii w szkole podstawowej i gimnazjum dla upośledzonych umysłowo w stopniu umiarkowanym i znacznym, Tarnów 2001; A. Kielar, J. Tomczak, „W ramionach Ojca”. Autorski program nauczania religii uczniów z upośledzeniem umysłowym, w stopniu umiarkowanym i znacznym na I, II, II etap edukacyjny, GN-1i-02/5, Gniezno 2002.
[19] Zagadnienia te zostały zaproponowane na podstawie analizy programu nauczania religii dla klas I-III szkoły podstawowej, stosownie do zdolności percepcyjnych dzieci z zespołem Aspergera. Zob. Komisja Wychowania Katolickiego Konferencji Episkopatu Polski, „Jesteśmy dziećmi Bożymi”. Program nauczania religii dla klasy I-III szkoły podstawowej, AZ-1-01/1, w: Komisja Wychowania Katolickiego Konferencji Episkopatu Polski, Program nauczania religii, dz. cyt., s. 11-42.
[20] Komisja Wychowania Katolickiego Konferencji Episkopatu Polski, „Wezwani przez Boga”. Program nauczania religii dla klasy IV-VI szkoły podstawowej, AZ-2-01/1, w: Komisja Wychowania Katolickiego Konferencji Episkopatu Polski, Program nauczania religii..., dz. cyt., s. 41-74.
[21] Zawarte w poniższym punkcie propozycje metodyczno-organizacyjne wypracowano na podstawie szczegółowej analizy opracowań traktujących o: 1) potrzebach edukacyjnych dzieci z zespołem Aspergera i sposobach ich zaspokajania; 2) metodyce nauczania w klasach integracyjnych oraz o katechizacji dzieci w wieku szkolnym. Zob. i por. np. K. Duraj-Nowakowa, Integrowanie edukacji wczesnoszkolnej. Modernizacja teorii i praktyki, Kraków 1998; T. Gałkowski, Usprawnienie dziecka autystycznego w rodzinie, Warszawa 1980; Z. Marek, M. Szczęsny, B. Szołdra, T. Warchał, Bóg w przedszkolu i szkole. Zarys katechezy przedszkolnej i wczesnoszkolnej, Kraków 2000; B. Oszustowicz, Edukacja integracyjna - podstawowe problemy, w: Struktury pedagogiczne w katechezie, Kraków 2001, s. 279-293; M. Prusak, Wychowanie i nauczanie integracyjne - jedną z edukacyjnych ofert XXI wieku, w: (red.) W. Korzeniowska, Przemiany edukacyjne w Polsce i na świecie a modele wychowania, Kraków 2001, s. 269-275.
[22] Takie wymogi spełnia proponowany katechetom – w ramach programu ogólnopolskiego „Jesteśmy dziećmi Bożymi” (nr AZ-1-01/1) – pełny zestaw materiałów do nauczania religii w klasie pierwszej, zatytułowany „W domu Bożym i rodzinie Jezusa”, opracowany przez zespół katechetów pod red. ks. Jana Szpeta i Danuty Jackowiak. Zob. J. Szpet, D. Jackowiak, Pakiet edukacyjny „W domu Bożym i rodzinie Jezusa” dla klasy I szkoły podstawowej, Poznań 2002.
[23] Godne uwagi są tutaj propozycje M. Cyran, w: Wpływ działań plastycznych na rozwój psychofizyczny dziecka autystycznego, Warszawa 1997.
[24] Cyt. za: J. Bogucka, Dziecko z upośledzeniem umysłowym w przedszkolu i szkole integracyjnej, „Szkoła Specjalna”, nr 3/1993, s. 120.