Katecheta 12/2003
E-wydanie
„Katecheta” jest teraz również dostępny Jako e-wydanie!
Na półkę Katechety
Jak ewangelizować ochrzczonych Best
seller
Jose H. Prado Flores
KSIĄŻKA
22,00 zł 18,70 zł

„VERBA DOCENT…”

Dokumentacja pracy ucznia we współczesnej katechezie dzieci i młodzieży
Autor: Anna Zellma
Artykuł archiwalny
W epoce, która charakteryzuje się przemianami w sferze multimediów, tradycyjne środki dydaktyczne ulegają istotnemu rozchwianiu – jedne zostają zakwestionowane, inne poddane wszechstronnej krytyce, zwłaszcza przez uczniów. Katecheci coraz częściej zdają sobie sprawę z faktu, iż powszechny dostęp dzieci i młodzieży do komputera i Internetu obniża znaczenie dokumentacji osiągnięć uczniów w formie zapisu graficznego czy rysunku, zamieszczanego najczęściej w tradycyjnym zeszycie. Dlatego też w działaniach praktyków katechezy coraz częściej pojawiają się pytania o sens prowadzenia przez katechizowanych zeszytu przedmiotowego oraz o nowe formy dokumentacji pracy uczniów. Szczególnie ważne jest tu pytanie o funkcje, jakie spełnia zeszyt w katechezie dzieci i młodzieży. Niekiedy katecheci pracujący z młodzieżą rezygnują z tradycyjnego zeszytu przedmiotowego po to, aby spełniać oczekiwania katechizowanych, którzy przejawiają tendencje do lekceważenia tej kategorii pomocy dydaktycznych. W ten sposób praca katechizowanych uczniów nie jest udokumentowana. Sytuacja ta implikuje wiele problemów teoretycznych i praktycznych. Wymaga od katechetów dokonania pewnych zmian w zakresie prowadzenia dokumentacji pracy uczniów.
W związku z powyższymi wyzwaniami edukacyjnymi istnieją racje przemawiające za ukazaniem zasadności zastosowania dokumentacji pracy katechizowanych dzieci i młodzieży nie tylko w formie tradycyjnego zeszytu przedmiotowego, ale także udoskonalonej. Trzeba zatem poszukiwać nowych odpowiedzi na pojawiające się pytania: Jakie kategorie dokumentacji pracy ucznia można zastosować we współczesnej katechezie dzieci i młodzieży?; Co decyduje o wyborze sposobu i rodzaju prowadzenia przez katechizowanych uczniów dokumentacji?; Jakie funkcje spełniają poszczególne formy dokumentacji w katechezie dzieci i młodzieży?; W jaki sposób uczniowie powinni dokumentować treść lekcji i zadań domowych?
 
1. Rodzaje dokumentacji pracy ucznia we współczesnej katechezie dzieci i młodzieży[1]
 
Dotychczas dokumentacja pracy katechizowanych uczniów prowadzona była w zeszycie przedmiotowym lub w zeszycie ćwiczeń. Przyjęcie i realizacja we współczesnej katechezie propozycji dydaktyki ogólnej wymaga jednak dokonania pewnych zmian również w zakresie prowadzenia dokumentacji pracy dzieci i młodzieży. W związku z tym obok tradycyjnego, przedmiotowego zeszytu ucznia można wprowadzić inne sposoby i rodzaje dokumentacji pracy, stosownie do wieku katechizowanych, możliwości materialnych oraz wybranego programu nauczania religii, opracowanego do niego podręcznika dla ucznia i innych pomocy dydaktycznych. Na szczególną uwagę katechetów zasługuje zeszyt ćwiczeń, zmodyfikowane kategorie podręczników dla ucznia, których obudowa metodyczna przewiduje, że uczeń będzie pisał lub rysował wprost na egzemplarzu takiego podręcznika[2], karty pracy, segregator przedmiotowy, portfolio, dzienniczek dialogu, dziennik lektur, dziennik reakcji, dziennik przemyśleń.
Tradycyjny zeszyt jest najpowszechniejszym środkiem dydaktycznym, odzwierciedlającym pracę ucznia i nauczyciela religii. Uzupełnia on pod względem rzeczowym podręcznik, np. poprzez informacje, ilustracje dotyczące problematyki związanej ze specyfiką Kościoła lokalnego, której nie sposób zamieścić w ogólnopolskich podręcznikach. Na zapis lekcji religii w zeszycie przedmiotowym składa się najczęściej - poza nagłówkiem, zawierającym numer lekcji i datę - jej temat oraz szeroko rozumiana notatka[3]. Nie oznacza to jednak, że zawartość zeszytu musi być jedynie znakiem schematów i stereotypów lekcyjnych, zaplanowanych do zapisu przez katechetę. Można dokonywać w nim zmian, dostosowując zapis treści do tematu lekcji i możliwości intelektualnych katechizowanych uczniów oraz motywując ich do redagowania własnych, twórczych propozycji zapisywania wniosków, uogólnień problemów, zamieszczania ilustracji, wykresów, rysunków, będących wynikiem pracy zbiorowej, grupowej lub indywidualnej, podejmowanej w toku zajęć lekcyjnych lub zadań domowych. Każdy bowiem zeszyt ucznia powinien zawierać jak najwięcej prac samodzielnych lub wykonanych pod kierunkiem katechety.
Kolejną formą służącą dokumentacji pracy uczniów jest skierowany najczęściej do dzieci w młodszym wieku szkolnym zeszyt ćwiczeń. Stanowi on element obudowy dydaktycznej programu nauczania religii na danym etapie edukacyjnym. Jest swoistym zbiorem gotowych, skorelowanych z aktualnie obowiązującym programem i podręcznikiem dla ucznia materiałów do samodzielnego wykonywania lub wykonywania pod kierunkiem katechety. Zeszyt ćwiczeń, opracowany w ścisłej korelacji z podręcznikiem ucznia danej klasy uzupełnia i dopełnia funkcje podręcznika, zwłaszcza badawczą, kontrolną i korektywną[4]. W ten sposób stanowi integralną część podręcznika dla ucznia. Każde zagadnienie omawiane w podręczniku znajduje w nim swoje praktyczne dopełnienie. Rozdziały zeszytu ćwiczeń nawiązują bowiem do rozdziałów podręcznika, ukazując możliwości praktycznego wykorzystania materiału do ćwiczeń. Nie oznacza to jednak dosłownego odwzorowania układu podręcznika[5]. Tekst zeszytu ćwiczeń podzielony jest bowiem na - zróżnicowane pod względem celów i stopnia trudności - zadania, instrukcje, polecenia przedstawione w formie słownej lub graficznej wraz z miejscem na odpowiedzi, zapis, rysunki. Mają one charakter praktyczny, poznawczy, w przeważającej liczbie kontrolno-utrwalający. Zeszyt ćwiczeń pokazuje wyraźnie, najczęściej w atrakcyjnej formie zabawowej, do czego przydają się teoretyczne wiadomości religijne w praktyce, co niewątpliwie ułatwia nauczycielowi religii udzielanie odpowiedzi na częste pytania katechizowanych uczniów: po co uczyć się - na przykład - prawd wiary, w jakim celu czytać Pismo Święte, co daje nam poznawanie nauki Kościoła na temat życia społecznego itp. Jest on swego rodzaju zeszytem aktywności katechizowanych dzieci. Wymaga bowiem od nich znacznie więcej niż tylko wpisywania odpowiedzi w przeznaczone do tego miejsca. Zmusza katechizowanych uczniów do wykazania się inwencją, niekiedy wymaga wybrania właściwej metody działania, tylko zasugerowanej w poleceniu, selekcjonowania wiadomości zawartych w podręczniku.
Pewną odmianą opisanego wyżej modelu jest połączenie zeszytu ćwiczeń z zeszytem przedmiotowym. Wymaga to opracowania ćwiczeń drukowanych, w których niemal przy każdej jednostce tematycznej zostają zamieszczone czyste kartki, na których można uzupełniać zapisane przez autorów zeszytów treści, zmieniać polecenia i wykorzystywać je inaczej, dostosowując do potrzeb grupy katechizowanych uczniów[6]. Tak opracowany zeszyt ćwiczeń łączy w całość dwie kategorie dokumentacji pracy ucznia. Daje też całościowy obraz warsztatu pracy katechety i ucznia.
Zmodyfikowaną formą zeszytu ćwiczeń są tzw. karty pracy ucznia. Nie stanowią one, podobnie jak zeszyt ćwiczeń, samodzielnego opracowania, lecz są merytorycznie i metodycznie powiązane z podręcznikiem dla ucznia. Karty pracy ucznia przedstawiają treści w atrakcyjnej formie zabawowej o właściwościach kształcących. Istotną - w aspekcie katechetycznym - cechą jest zrozumiały i czytelny przekaz treści oraz poprawność językowa i teologiczna tekstów. Zamieszczone w karatach pracy słownictwo wzbogaca systematycznie zasób pojęć dziecka z zakresu życia religijnego i jest związane z jego życiem codziennym - nauką, pracą, zabawą. W ten sposób karty pracy budzą zaciekawienie i sprzyjają rozwijaniu zainteresowań, skłaniając dzieci do koncentracji uwagi. Zamieszczone w nich zadania motywują dzieci do samodzielnego myślenia i wyzwalają w nich twórczą aktywność, dostarczając jednocześnie rozrywki. Tak skonstruowane karty pracy wspomagają uatrakcyjnienie procesu dydaktyczno-wychowawczego w katechezie dzieci, służą zindywidualizowaniu pracy dziecka w toku zajęć lekcyjnych oraz podczas pracy domowej[7].
Środkiem pomocnym w dokumentacji pracy katechizowanych uczniów, zwłaszcza w gimnazjum i w szkole ponadgimnazjalnej, jest także segregator przedmiotowy. Jego specyfika polega na tym, że każda następna kartka pracy czy inny gromadzony materiał wpinany jest w kolejności zajęć. Wykorzystanie folii (tzw. „koszulek”) zapewnia większy porządek dokumentacji i estetyczny wygląd oraz daje większą możliwość w gromadzeniu i uzupełnianiu różnorodnych materiałów związanych z tematyką zajęć katechetycznych. Zawartość segregatora może być bardziej urozmaicona w swojej formie niż tradycyjny zeszyt. Katechizowani uczniowie mogą w nim gromadzić - poza tradycyjnym opisem stosowanym na lekcji religii - inne formy pracy, na przykład streszczenia książki religijnej czy artykułu z prasy katolickiej, własne refleksje i wypowiedzi dotyczące zagadnień podejmowanych w toku zajęć katechetycznych, zdjęcia, pocztówki, ilustracje i artykuły z prasy.
Ważną formą dokumentacji pracy dzieci i młodzieży we współczesnej katechezie jest teczka systematycznie zbieranych prac katechizowanych uczniów, które ilustrują indywidualne osiągnięcia, postępy, sposoby pracy w toku zajęć lekcyjnych i pracy domowej, określana terminem portfolio[8]. Zawiera ona zbiór prac ucznia, przechowywanych przez niego, a prezentujących osiągnięcia z danego okresu edukacji katechetycznej. Dostarcza świadectwa osiągnięć uczniów w najróżniejszych dziedzinach pracy związanej z katechezą. Jego odmianą może być album zawierający zbiór zdjęć, prac, ilustracji. Nieważna jest tu zewnętrzna forma, lecz proces tworzenia i dokonywania przez katechizowanych uczniów wyboru najlepszych prac oraz ocena własnych dokonań[9].
Uzupełnieniem dokumentacji katechizowanych uczniów, zamieszczonej w portfolio są różne kategorie prowadzonych przez dzieci i młodzież dzienniczków. Zawierają one zapiski katechizowanych uczniów odnoszące się do obszaru wiadomości religijnych[10]. Na szczególną uwagę katechetów zasługuje dziennik dialogów, czyli kalendarz czy dziennik, w którym są notowane cyklicznie rozmowy, dialogi między katechetą a uczniem dotyczące wydarzeń w szkole, zwłaszcza w toku katechetycznego procesu nauczania-uczenia się i w parafii[11]. W ten sposób nauczyciel religii może poznać odczucia uczniów, ich przekonania i poglądy oraz stopień zaangażowania w parafii. Odmianą tej kategorii dokumentacji pracy uczniów jest dziennik lektur, zawierający rejestr książek religijnych lub artykułów z prasy katolickiej przeczytanych przez dzieci i młodzież, zwykle uzupełnianych krótkim komentarzem lub podpisem rodziców na dowód, że książki lub artykuły zostały przeczytane w domu[12]. Również pomocny może okazać się, zwłaszcza w katechezie starszych dzieci i młodzieży, dziennik reakcji i dziennik przemyśleń. Pierwsza forma dziennika zawiera zebrany zestaw odpowiedzi i zachowań, będących wynikiem reakcji na tekst, który katechizowany uczeń przeczytał lub napisał[13]. Dziennik przemyśleń służy do zapisu metod rozwiązywania problemów. Jego celem jest udokumentowanie etapów myślenia ucznia nad poszczególnymi zadaniami i problemami[14].
Wszystkie, wyżej opisane rodzaje dokumentacji pracy uczniów mogą mieć zastosowanie we współczesnej katechezie. O ich zastosowaniu decyduje jednak wiele zróżnicowanych czynników.
 
2. Czynniki warunkujące wybór rodzaju prowadzonej dokumentacji pracy uczniów we współczesnej katechezie
 
Przyjęcie i realizacja określonych rodzajów prowadzenia dokumentacji pracy dzieci i młodzieży w katechezie szkolnej jest uwarunkowana wieloma czynnikami. Szczególnie ważny jest rodzaj programu nauczania religii w danej klasie i opracowane do niego podręczniki katechetyczne dla ucznia. Niejednokrotnie wybrany program nauczania religii i podręczniki dla ucznia będą inspiracją dla katechety do zaprojektowania form dokumentacji pracy dzieci i młodzieży. W katechezie dzieci na podjęcie tej decyzji powinni mieć wpływ również rodzice, ponieważ to oni będą ponosić koszty zakupów i gromadzenia niezbędnych materiałów np. teczki, segregatora, a także włączać się do pomocy przy tworzeniu dokumentacji pracy dziecka w domu, np. sprawdzanie i potwierdzanie wiarygodności zapisanych informacji w dzienniku lektur. Istotnym czynnikiem, wpływającym na wybór rodzaju prowadzenia dokumentacji jest więc współpraca katechety z rodzicami. Obok tego czynnika znaczącą rolę spełniają potrzeby rozwojowe, zainteresowania i zdolności katechizowanych uczniów. Warunkują one stopień zaangażowania dzieci i młodzieży w toku zajęć lekcyjnych i w parafii.
Niemniej istotnym czynnikiem warunkującym wybór rodzaju prowadzenia dokumentacji pracy uczniów we współczesnej katechezie jest kreatywność katechety. Opisane sposoby dokumentacji pracy katechizowanych dzieci i młodzieży w praktyce wymagają dostosowania zarówno do konkretnej grupy katechetycznej, klimatu wzajemnych interakcji, które mają miejsce w toku katechezy szkolnej, jak i do zagadnień oraz uwarunkowań czasowych. Jeżeli mają być skuteczne, to muszą uwzględnić właściwości i możliwości uczniów. Na katechecie spoczywa więc obowiązek poznania katechizowanych, ustalenia charakterystycznych cech wspólnych dla danej klasy, a także cech indywidualnych poszczególnych uczniów, by w tym kontekście poszukiwać nowych sposobów i rodzajów prowadzenia dokumentacji, która powinna korelować z ideą wielostronnego kształcenia dzieci i młodzieży.
 
3. Funkcje dydaktyczno-wychowawcze dokumentacji pracy uczniów we współczesnej katechezie dzieci i młodzieży
 
Każda z wyżej opisanych form dokumentacji pracy uczniów jest znaczącym, wielofunkcyjnym środkiem dydaktycznym, wspomagającym efektywną realizację założeń edukacji religijnej w szkole. Podstawową funkcją wszystkich kategorii dokumentacji pracy uczniów jest gromadzenie i utrwalanie całości materiału podejmowanego w toku zajęć katechetycznych. Systematyczne, a zarazem sensowne rejestrowanie planu pracy czy podstawowych wiadomości religijnych, zdobywanych w toku kolejnych lekcji pomaga dzieciom i młodzieży w ich zapamiętaniu, zrozumieniu oraz utrwaleniu. Staje się też podstawowym środkiem pomocnym przy powtarzaniu materiału, wspomagając proces trwałości zapisanej i zapamiętanej wiedzy religijnej[15].
Zapisy w zeszycie lub na kartkach zamieszczonych w segregatorze odzwierciedlają typy lekcji religii, świadczą o podejmowanych zagadnieniach, a zarazem odsłaniają przyjętą i realizowaną przez katechetę koncepcję układu programowego materiału nauczania religii. Mogą również ilustrować brak takiej koncepcji, przypadkowość podejmowanej tematyki[16].
Poszczególne kategorie dokumentacji pracy uczniów aktywizują katechizowanych, włączając ich w proces formułowania definicji, wniosków i znaczeń określonych terminów drogą hipotez oraz ich weryfikowania. Służą wdrażaniu uczniów do samodzielnego prowadzenia notatek, np. z doświadczeń religijnych, z homilii odsłuchanej w czasie Mszy świętej, nabożeństwa, rekolekcji wielkopostnych. Aktywny udział katechizowanych uczniów w formułowaniu treści zapisu może prowadzić do rozwoju ich inicjatywy oraz samodzielnego myślenia. Prawidłowo wykonane notatki lub prace manualne rozwijają wrażliwość estetyczną katechizowanych uczniów. W ten sposób różne kategorie dokumentacji pracy uczniów przyczyniają się do wzrostu aktywności dzieci i młodzieży oraz świadczą o czynnym rozwiązywaniu problemów stawianych w toku zajęć. Są także wyrazem nabywania przez katechizowanych określonych umiejętności przedstawiania zwięzłych sprawozdań z wykonywanych na lekcjach religii prac, zajęć odbywających się w parafii i z przeczytanej książki religijnej. Wykonywane w toku lekcji religii lub w domu zadania o charakterze twórczym, odtwórczym obejmują dostosowane do wieku katechizowanych uczniów prace redakcyjne i plastyczne[17]. Uzmysławiają one katechecie i uczniom na ile zdobyta wiedza teoretyczna stosowana jest w sytuacji zadaniowej.
Nie ulega wątpliwości, iż różne rodzaje dokumentacji pracy dzieci umożliwiają katechecie nawiązanie kontaktu z rodzicami i zainteresowanie ich problematyką podejmowaną w toku lekcji religii. Niektóre kategorie dokumentacji pracy katechizowanych dzieci wymagają zaangażowania rodziców, na przykład portfolio, zeszyt ćwiczeń. Dzieje się tak szczególnie wtedy, gdy proponowane zadania domowe skierowane są nie tylko do dzieci, ale i do rodziców[18].
Różne kategorie dzienniczków, będące jedną z form dokumentacji pracy katechizowanych uczniów, mobilizują dzieci i młodzież do przeczytania dodatkowej książki religijnej czy artykułu zamieszczonego w prasie katolickiej. Stwarzają okazję do budowania samodzielnych opinii, sądów, wartościowania, a przez to umożliwiają wyrażenie własnego zaangażowania w treść katechezy. Ułatwiają uczniom, poprzez gromadzenie i zapisywanie osobistych doświadczeń, rozumienie siebie, dostrzeganie działania Boga w codzienności i w udzielanych na Boże wezwanie odpowiedziach. Pomagają także w wyrabianiu nawyku czynnego czytania tekstów religijnych i wydobywania z nich wartości religijnych. Katechecie pozwalają poznać osobowość dzieci i młodzieży, ich wrażliwość, sposób odbierania świata i nawiązać bliższy kontakt emocjonalny z uczniami.
 
4. Sposoby dokumentacji pracy uczniów w katechezie dzieci i młodzieży[19]
 
Sposób prowadzenia dokumentacji pracy uczniów jest zróżnicowany, warunkowany wieloma czynnikami, zwłaszcza rodzajem dokumentacji i możliwościami intelektualnymi katechizowanych. Na przykład inne są sposoby prowadzenia zeszytu w katechezie dzieci a inne w katechezie młodzieży. Również odmienną metodykę prowadzenia dokumentacji należy zastosować w doniesieniu do portfolio czy różnych kategorii dzienniczków.
Najprostszą formą zapisu treści lekcji religii w zeszycie przedmiotowym lub na kartkach wpinanych do segregatora jest krótka, zwięzła, przejrzysta notatka, składająca się z kilku zdań oznajmujących, oddająca istotę omawianych na lekcji religii zagadnień, redagowana przez uczniów przy udziale nauczyciela religii w końcowej części zajęć, w czasie rekapitulacji. Najistotniejsze treści należy wyodrębnić kolorem, podkreśleniem, ramką, wielkimi literami. Do tego celu można również wykorzystać margines, zamieszczając w nim kolorowe wykrzykniki, znaki zapytania, rysunki związane z tematyką lekcji religii. Wszystko to służy bowiem nie tylko zapamiętaniu zapisanych treści, ale i pomoże w szybszym odszukaniu potrzebnych informacji.
Duże możliwości w zakresie prowadzenia dokumentacji stwarza segregator i portfolio. Katechizowani mogą bowiem segregować i porządkować zamieszczone w nich kartki, dowolnie je wymieniać, uzupełniać i gromadzić w tematycznych grupach, takich jak na przykład Dekalog, Przykazania kościelne, normy moralne, modlitwa indywidualna, Liturgia Kościoła. W katechezie dzieci na szczególną uwagę zasługują formy zapisu będące źródłem radości i przyjemności tworzenia, np. wklejanie i kolorowanie ilustracji, wycinanek, samodzielne wykonywanie rysunku, tabel, schematów, uzupełnianie i kolorowanie mapek, uzupełnianie testu luk na podstawie teksu zamieszczonego w podręczniku i wiadomości uzyskanych w toku lekcji religii.
Inną formą zapisu treści lekcji religii w zeszycie przedmiotowym lub na oddzielnych kartkach, zamieszczanych w segregatorze są plany proste i rozwinięte, redagowane na podstawie udziału w zajęciach lub odczytanego tekstu biblijnego, „Katechizmu Kościoła Katolickiego”. Można je dopełniać o różne kategorie zestawień i porównań, uwydatniających - na przykład - dzieje Narodu Wybranego, powołanie proroków, wybór i powołanie apostołów, powołania w Kościele i sposoby ich realizacji, początki chrześcijaństwa w Polsce, Objawienie Boże a objawienie prywatne, zagadnienia etyki małżeńskiej i bioetyki.
Dla rozwoju samodzielnego myślenia w zakresie wyznawanej wiary przyczyniają się w znacznym stopniu zapisy treści lekcji religii w formie wniosków, które katechizowani formują i zapisują w zeszycie przedmiotowym, pod kierunkiem nauczyciela religii, lub opracowują w formie plakatu, rysunku, schematu. Najwięcej możliwości stwarzają ku temu dzienniczki dialogu, reakcji, przemyśleń i lektur.
Jednym z trudniejszych problemów we współczesnej katechezie, który powinien znaleźć swoje rozwiązane w dokumentacji pracy uczniów jest kształtowanie poczucia czasu w odniesieniu do działania Boga w dziejach ludzkości i Kościoła. Implikuje to potrzebę rozpatrywania wydarzeń w takiej kolejności czasowej, w jakiej one zachodziły, a więc w ich chronologicznym następstwie z jednoczesnym powiązaniem, celem wyrobienia rozumienia kolejności zachodzących faktów i odległości czasowej w odniesieniu do faktów historii zbawienia, poprzedzających i następujących po nich oraz dostrzeganiem ich aktualności. W celu ułatwienia katechizowanym uczniom orientacji w czasie historycznym można zastosować linię czasu[20], opracowując ją na kartkach formatu A4 lub A3 i załączając do portfolio.
Nieodzownym elementem zawartości portfolio katechetycznego powinny być różnorodne prace związane z kształtowaniem pojęć religijnych. W tym celu uczniowie mogą opracowywać słowniczek w formie kartoteki, wzbogaconej kolorowymi ilustracjami. Każde pojęcie zapisują katechizowani na oddzielnych fiszkach, przyporządkowując mu określone treści, ilustrując i przechowują w portfolio - w specjalnie do tego celu przeznaczonych kopertach w układzie alfabetycznym lub problemowym (np. modlitwa, zasady życia społecznego, Biblia, miłosierdzie).
Zawartość portfolio mogą wzbogacić mapki konturowe związane z historią biblijną, ułatwiające jej poznawanie i nabywanie przez uczniów umiejętności samodzielnego posługiwania się atlasem biblijnym. Mapy tego rodzaju mogą przedstawiać na przykład ziemię Palestyny, wędrówki patriarchów, podróże Apostoła Pawła, Palestynę za czasów Chrystusa. Przed katechezą każdy uczeń otrzymuje mapkę i w toku zajęć, w zaplanowanym przez katechetę ogniwie lekcji nanosi na mapę konturową odpowiednie elementy, np. miejsca podróży św. Pawła. Każdy element nanoszony przez katechizowanych należy skonfrontować z mapą ścienną czy też z odpowiednią mapą w atlasie biblijnym. Katecheta, wdrażając uczniów do pracy z mapą konturową, powinien zwrócić ich uwagę na konieczność jednolitego oznaczania określonych kolorów, jednakowej wielkości napisów i znaków umownych. Tego rodzaju zadania mogą wykonywać uczniowie w domu pod warunkiem zdobycia umiejętności pracy z mapą konturową w toku lekcji religii lub innych zajęć, np. geografii czy historii. Przechowywane w portfolio mapki konturowe warto wykorzystać w toku kolejnych zajęć, np. utrwalających lub pogłębiających wiadomości z zakresu historii zbawienia i nawiązujących do wiedzy biblijnej, zwłaszcza wtedy, gdy ma miejsce wdrażanie katechizowanych uczniów do samodzielnej analizy mapy w celu wydobycia wiedzy biblijnej.
Zaprezentowany przegląd ma służyć katechetom w świadomym wyborze sposobu prowadzenia dokumentacji, zależnym od stylu pracy katechety i zespołu katechizowanych uczniów oraz ich możliwości. Wymaga twórczej modyfikacji, stosownie do danej grupy katechizowanych uczniów.
 
5. Uwagi praktyczne
 
Zastosowanie w katechezie dzieci i młodzieży różnych kategorii dokumentacji daje pewien obraz warsztatu pracy ucznia i nauczyciela religii. Jest wyrazem indywidualności każdej katechizowanej osoby i jej twórczej działalności. Wymaga elastyczności i unikania schematyczności. Katecheta, którego wiedza pedagogiczna wykracza poza program nauczania religii, przyjęte w szkole strategie działania i związane z nimi środki dydaktyczne oraz odznacza się inwencją pedagogiczną, dużym doświadczeniem i posiada odpowiednio zorganizowany warsztat pracy, ma znacznie większe możliwości kierowania dokumentacją pracy uczniów.
Aby proponowane w niniejszym przedłożeniu środki spełniały należne im funkcje dydaktyczno-wychowawcze, muszą być dostosowane do możliwości percepcyjnych katechizowanych dzieci i młodzieży. Im młodsza grupa uczniów, tym większą uwagę należy zwracać na tradycyjny zeszyt przedmiotowy do nauki religii, na jego przejrzystość i komunikatywność tak dla dziecka, jak i dla innych osób, np. rodziców, dyrektora szkoły, wizytatora.
Dążenie do stworzenia przejrzystej syntezy wiadomości zamieszczonych w różnych kategoriach dokumentacji pracy uczniów nie może stać się celem samym w sobie - musi mieć charakter podmiotowy, a nie przedmiotowy. W praktyce oznacza to potrzebę uwzględniania typu inteligencji, potrzeb, zainteresowań i wrażliwości katechizowanych osób.
Katecheta powinien analizować: 1) w jakim stopniu zalecane przez niego formy dokumentacji pracy uczniów i integralnie z tym związane formy zapisu wywierają wpływ na skuteczność kształcenia katechetycznego dzieci i młodzieży; 2) jakie wskazówki dotyczące nie tylko poznawania nowych wiadomości religijnych i ich pogłębiania, ale także nawiązywania, podtrzymywania i pogłębiania wiary znajdują katechizowani w wybranych i stosowanych formach dokumentacji.
W programowaniu dokumentacji pracy katechizowanych w danym roku szkolnym należy ustalić zadania poznawcze i kształcące oraz określić umiejętności, jakie uczniowie nabędą lub pogłębią, wykonując zapis, rysunek, schemat czy mapę. Ważna jest także konsekwencja katechety w stawianych uczniom wymaganiach, związanych z prowadzeniem przyjętej na początku roku szkolnego kategorii dokumentacji oraz sposobem kontroli dokumentacji[21]. Tam bowiem, gdzie nauczyciel religii stawia konsekwentnie wymagania, systematycznie wdraża uczniów do prowadzenia właściwych form zapisu poprzez ćwiczenia i kontroluje poszczególne kategorie obowiązującej uczniów dokumentacji, są one prowadzone rzetelnie, starannie. Konieczne jest więc stałe bogacenie form prowadzenia dokumentacji pracy katechizowanych uczniów. Pełne wyjaśnienie wyżej wymienionych i niewymienionych problemów wymaga także podjęcia badań empirycznych prowadzonych przez katechetów i dydaktyków katechezy.
 
Anna Zellma- dr katechetyki, adiunkt na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie.
 

[1] W literaturze katechetycznej brak jest opracowań traktujących bezpośrednio o nowych kategoriach dokumentacji pracy uczniów w katechezie. Dlatego, opracowując te zagadnienia, wykorzystano założenia i stwierdzenia zawarte w dydaktyce ogólnej. Starano się przy tym wydobyć z nich te elementy, które mogą być pomocne, a niekiedy wręcz niezbędne w wypracowaniu kategorii dokumentacji pracy dzieci i młodzieży we współczesnej katechezie. Zob. i por. J. Głęboka, Jak udoskonaliłam zeszyt ucznia do przedmiotu środowisko społeczno-przyrodnicze, „Życie Szkoły”, nr 6/1991, s. 358-359; E. Nowak, Zeszyt przedmiotowy w nauczaniu języka polskiego, „Język polski w szkole dla klas IV-VIII”, nr 6/1993/94, s. 91-110; S.G. Paris, L.R. Ayres, Stawanie się refleksyjnym uczniem i nauczycielem, Warszawa 1997.
[2] Do tej kategorii podręczników zaliczyć można podręczniki dla uczniów klasy I, II i III szkoły podstawowej, opracowane przez zespół pod kierunkiem ks. W. Kubika. Zob. i por. ks. W. Kubik, „W domu i rodzinie Jezusa. W drodze do wieczernika”. Podręcznik do religii dla klasy I szkoły podstawowej, AZ-11-01/1-1, Kraków WAM 2002; tenże, „Bóg z nami”. Podręcznik do religii dla klasy II szkoły podstawowej, AX-12-01/7-0, Kraków WAM 1999; tenże, „Bóg z nami”. Podręcznik do religii dla III klasy szkoły podstawowej, AX-12-01/7-0, Kraków WAM 2000.
[3] Pod pojęciem „notatka” należy rozumieć zarówno plan przebiegu lekcji religii, jak i wnioski, najważniejsze definicje i wiadomości, treść zadań wykonanych w klasie lub w formie pracy domowej, czyli wszystkie treści zapisane w toku lekcji lub zadania domowego. Zob. B. Twardzicki, Katechetyka formalna w służbie wiary, Przemyśl 2001, s. 450.
[4] Szerzej na ten temat zob. w: A. Zellma, Zastosowanie współczesnego podręcznika dla ucznia w katechezie dzieci i młodzieży, na wybranych przykładach podręczników do nauki religii, „Katecheta”, nr 1/2003, s. 3-13.
[5] Tezy te znajdują swoje potwierdzenie, m.in. w odniesieniu do publikowanych przez Wydawnictwo „Jedność” niektórych podręczników, zawierających zeszyty ćwiczeń. Zob. i por. „Jezus jest z nami”. Podręcznik do nauki religii dla klasy II, AZ-12-02/9-0, Kielce 2002, Wydawnictwo „Jedność”; Zeszyt ćwiczeń do podręcznika „Jezus jest z nami”, AZ-12-02/9-0, Kielce 2002, Wydawnictwo „Jedność”; „Wzrastamy w przyjaźni z Jezusem”. Podręcznik do nauki religii dla klasy III, AZ-13-02/9-0, Kielce 2002, Wydawnictwo „Jedność”; Zeszyt ćwiczeń do podręcznika „Wzrastamy w przyjaźni z Jezusem”, Kielce 2002, Wydawnictwo „Jedność”.
[6] Jak dotąd w polskich opracowaniach katechetycznych brak jest takich propozycji. Zasługują one jednak na uwagę twórców nowych kategorii podręczników.
[7] Przykładem jest tu podręcznik dla ucznia klasy I: „W domu Bożym i rodzinie Jezusa” oraz integralnie powiązane z nim karty pracy, opracowane przez ks. J. Szpeta i D. Jackowiak. Zob. i por. ks. J. Szpet, D. Jackowiak (red.), „W domu Bożym i rodzinie Jezusa”. Podręcznik dla pierwszej klasy szkoły podstawowej, AZ-11-01/1, Poznań 2002, Księgarnia św. Wojciecha; ks. J. Szpet, D. Jackowiak (red.), „W domu Bożym i rodzinie Jezusa”. Karty pracy dla pierwszej klasy szkoły podstawowej, Poznań 2002, Księgarnia św. Wojciecha.
[8] S.G.Paris, L.R.Ayres, Stawanie się refleksyjnym uczniem i nauczycielem, Warszawa 1997, s. 119.
[9] E. Brudnik, Ja i mój uczeń pracujemy aktywnie. Przewodnik po metodach aktywizujących, cz. 2, s. 40-41.
[10] Scott G. Paris, L.R. Ayres, Stawanie się refleksyjnym uczniem i nauczycielem, dz cyt., s. 67.
[11] Tamże, s. 118.
[12] Tę kategorię dokumentacji pracy katechizowanych uczniów można uwzględnić, opracowując elementy wchodzące w zakres wymagań ponadprogramowych i dopełniających, dotyczących osiągania oceny celującej (semestralnej i końcowej) z religii.
[13] Tamże, s. 118.
[14] Tamże.
[15] B. Twardzicki, Katechetyka formalna w służbie wiary, Przemyśl 2001, s. 448.
[16] Zainteresowanych problematyką koncepcji programu nauczania religii odsyła się m.in. do artykułu P. Tomasika, Zasady tworzenia programów nauczania religii, „Katecheta” nr 1/2001, s. 16-23.
[17] Konkretne propozycje pracy uczniów udokumentowanej w zeszycie przedmiotowym do nauki religii podają, m.in. A. Długosz, Jak przygotowywać i oceniać katechezę: elementy dydaktyki katechetycznej, Częstochowa 1997, s. 71-73; M. Korgul, Dydaktyka na lekcjach religii, Wrocław 1998, s. 224-226; J. Szpet, Dydaktyka katechezy, Poznań 1999, s. 167-168.
[18] Tamże, s. 449.
[19] Opracowując to zagadnienie, poddano analizie przedłożenia z zakresu dydaktyki katechezy, ale także metod dokumentacji pracy uczniów w kształceniu ogólnym i na tej podstawie dokonano ich adaptacji do katechezy szkolnej - stosownie do jej celów, treści i metodyczno-organizacyjnych aspektów. Zob. i por. A. Długosz, Jak przygotowywać i oceniać katechezę, Częstochowa 1997, s. 70-73; H. Kwiatkowski, Kształcąca i wychowująca funkcja zeszytu przedmiotowego w nauczaniu historii, „Życie Szkoły”, nr 6/1981), s. 358-364; M. Nagajowa, ABC metodyki języka polskiego, Warszawa 1990; W. Skawiński, Zarys dydaktyki biologii, Warszawa 1985; J. Szpet, D. Jackowiak, Lekcje religii szkołą wiary, Poznań 1996, s. 173-174.
[20] Szerzej na temat tej metody piszą m.in. K. Rau, E. Ziętkiewicz, Jak aktywizować uczniów? „Burza mózgów” i inne techniki w edukacji, Poznań 2000, s. 52-53.
[21] Przeprowadzając kontrolę poszczególnych kategorii dokumentacji pracy uczniów, należy przyjąć kryteria obowiązujące w odniesieniu do kontroli zeszytów przedmiotowych. Ważna jest więc zarówno ogólna kontrola dla wszystkich, przeprowadzana na każdej katechezie, jak i szczegółowa dla niektórych uczniów oraz dla wszystkich. Przedmiotem tej kontroli mogą być rezultaty wykonanych zadań, jak i sposób prowadzenia dokumentacji. Szerzej na ten temat piszą m.in. M. Korgul, Dydaktyka na lekcjach religii, dz. cyt., s. 226; B. Twardzicki, Katechetyka formalna w służbie wiary, dz. cyt., s. 453.