Katecheta 12/2003
E-wydanie
„Katecheta” jest teraz również dostępny Jako e-wydanie!
Na półkę Katechety
A jak tam twoje dzieci? Porozmawiajmy o wychowaniu
Guy Gilbert
KSIĄŻKA
19,90 zł 3,00 zł

„VERBA DOCENT…”

Teologiczno-wychowawcze założenia podręczników do nauki religii ze słowem „Droga” w tytule
Autor: Zbigniew Marek SI
Artykuł archiwalny
Zatwierdzenie przez Konferencję Episkopatu Polski „Podstawy programowej katechezy Kościoła katolickiego w Polsce”[1] stworzyło możliwości tworzenia programów szkolnego nauczania religii[2], jak i - realizujących te programy - podręczników. Celem niniejszego artykułu jest przybliżenie założeń jednej z takich serii. Nadrzędnym założeniem prezentowanych serii podręczników jest rozumienie katechezy jako procesu, opartego na świadectwie wiary. Powyższe założenie zostało zawarte w - występującym w tytule wszystkich serii - słowie DROGA[3].
Serie podręczników ze słowem „droga” w tytule przeznaczone są na kolejne stopnie i etapy edukacji religijnej. I tak dla pierwszego stopnia edukacji szkolnej przyporządkowanego pierwszemu etapowi - edukacja zintegrowana - opracowano serię podręczników: „W drodze do Wieczernika”. Z kolei na drugi etap tego samego stopnia - kształcenie blokowe - opracowano serię podręczników: „Drogi przymierza”. Natomiast na drugi stopień edukacji, a trzeci jej etap, którego podmiotem jest młodzież gimnazjalna, przygotowano serię podręczników „Droga do Emaus”. Wreszcie na trzeci stopień edukacji szkolnej bądź czwarty jej etap - dla młodzieży szkół ponadgimnazjalnych - przygotowane zostały dwa rodzaje podręczników. Jedna seria podręczników: „Drogi świadków Chrystusa” adresowana jest do młodzieży uczęszczającej do różnego typu liceów oraz techników. Drugi typ podręczników do nauczania religii, to seria: „Drogi świadków Zmartwychwstałego”, adresowany do młodzieży uczęszczającej do szkół zawodowych.
 
1. Kościół
 
Wśród istotnych tematów, zamieszczonych w wymienionych seriach podręczników, znaczące miejsce zajmuje problematyka Kościoła[4]. W omawianych seriach podręczników dość łatwo zauważyć, że tajemnicę Kościoła bardzo często wyjaśnia się w kontekście głoszonego orędzia o zbawieniu i ostatecznego nastania królestwa Bożego. Wiązanie rzeczywistości Kościoła z niesieniem światu zbawienia umożliwiło nadto eksponowanie Kościoła jako szczególnego miejsca obecności i działania zmartwychwstałego Jezusa Chrystusa. Nie bez znaczenia dla eksponowania religijnego wymiaru Kościoła jest też częste podkreślanie, że to posłannictwo wypełnia każdy ochrzczony.
Struktura tak uporządkowanego materiału teologicznego oparta została na przywołaniu sakramentu chrztu, który włącza do wspólnoty wierzących - do Kościoła. Z tych też powodów sakrament ten stanowi we wszystkich seriach podręczników istotny punkt odniesienia w katechetycznych procesach przekazywania wiary. Co więcej, należy podkreślić, że znaczenie tego sakramentu ukazywane jest zarówno w wymiarze indywidualnym, jak też w wymiarze społeczno-kościelnym. Przywoływanie sakramentu chrztu ma ułatwiać katechizowanym identyfikowanie się z Kościołem przy odkrywaniu i podejmowaniu jego misji głoszenia zbawienia. Z tych samych powodów wspólnota Kościoła ukazywana jest jako rzeczywistość, w której i przez którą zmartwychwstały Chrystus kontynuuje swoje zbawcze posłannictwo. Tę rzeczywistość łączy się przede wszystkim ze sprawowaną w liturgii Kościoła Eucharystią oraz innymi sakramentami. Zostaje przy tym podkreślone, że sprawowana liturgia uobecnia, czyli czyni z wierzących wspólnotę Kościoła.
Drugim ważnym ujęciem tajemnicy Kościoła w omawianych seriach podręczników jest położenie akcentu na procesy wtajemniczania w życie Kościoła i konsekwentnie wynikające z tego życie wiarą. Procesy te oparte zostają na sakramencie chrztu. Wydaje się, że dzięki temu katechizowanym łatwiej przyjdzie odkryć, że przekazywanie wiary jest nie tylko zadaniem duchownych, zakonników czy też katechetów, lecz jest to zadanie każdego ochrzczonego. W ten sposób zostaje bez zbytecznych słów realizowane jedno z głównych zadań katechezy, a mianowicie wychowanie do misji[5]. Poza tym wielokrotnie przywoływany sakrament chrztu stwarza możliwości prowadzenia refleksji nad tym, w jaki sposób chrześcijanin, niezależnie od pełnionej roli społecznej, staje się dla innych świadkiem wiary w zmartwychwstałego Pana.
 
2. Tajemnica Boga
 
W rozumieniu autorów wymienionych serii podręczników w procesach katechetycznych konieczne jest poprawne przekazywanie wiary Kościoła. Chcąc podołać tym zadaniom, wiele wysiłku włożono w to, aby poprawnie oddać całość przekazanego Kościołowi depozytu wiary. Jest przy tym rzeczą oczywistą, że przekazu tego nie przyporządkowano tylko jednemu ze stopni edukacji religijnej, ale rozłożono go - na miarę możliwości - na wszystkie jego etapy. Za nadrzędne zadanie uznano przy tym przekaz wiary Kościoła w osobowego, żywego Boga, obecnego w dziejach świata i wypełniającego w tych dziejach swój zbawczy plan.
Uznano przy tym, że od samego początku należy tak dobierać treści przekazywanej wiary Kościoła, aby ich odbiorca - katechizowany - był w stanie wskazywać na ich źródło: Boże objawienie. Ponadto przy doborze materiału źródłowego kierowano się teologiczną zasadą ciągłości Biblii: „(...) jeden Bóg, jeden plan zbawienia, jedna wiara ukierunkowana na jednego zbawiciela człowieka - Jezusa Chrystusa”[6]. Wszystkie te działania mają uświadamiać katechizowanym, że Bóg chrześcijan jest Bogiem bliskim człowiekowi; Bogiem, niosącym człowiekowi wyzwolenie i zbawienie; jest Bogiem wiernym także wówczas, gdy człowiek tę miłość odrzuca i nie odwzajemnia się Bogu swoją miłością[7].
Wskazywanie na okazywaną człowiekowi przez Boga przyjaźń i miłość ma pomagać katechizowanym w odkryciu, przyjęciu i zrozumieniu tajemnicy Jezusa Chrystusa objawiającego światu bezgraniczną miłość Boga do ludzi; ma przekonywać, że bezgraniczna miłość Boga do ludzi nie była jednorazowym aktem dobroci Boga, ale jest nieustannie udzielana mocą obecnego i działającego w świecie, w tym także w Kościele, Ducha Pocieszyciela, Ducha Jezusa, Ducha Świętego. Można przy tym mówić, że odwieczna miłość Boga do człowieka kreśli linię przewodnią przekazywanych - w omawianych podręcznikach - treści wiary. O miłości tej jest mowa w zarówno kontekście objaśnień treści wiary, jak też w kontekście pouczeń o znaczeniu sprawowanej przez Kościół liturgii, przede wszystkim natomiast przy omawianiu znaczenia dla chrześcijanina Eucharystii i pozostałych sakramentów Kościoła. Odwoływanie się do miłości Boga do człowieka stanowi także fundament procesów związanych z kształtowaniem postaw chrześcijańskich i wyjaśnianiem istoty życia chrześcijańskiego.
            Poznawanie tajemnicy osobowego Boga zostało w omawianych podręcznikach połączono z głoszonym przez Jezusa Chrystusa nadejściem królestwa Bożego. Powiązanie wiary w jedynego Boga z ostatecznym wypełnieniem Jego obietnic w Jezusie Chrystusie zostaje wyjaśniane w kontekście proklamowanego przez Jezusa nadejścia „czasów ostatecznych” – czasów ostatecznego wypełnienia się Bożych obietnic[8]. Dopiero w kontekście niepojętej i trwałej miłości Boga do ludzi podejmowane zostają procesy pozwalające odkrywać przejawy miłości Boga do ludzi. W ich kontekście wyjaśniana jest tajemnica chrześcijańskiej wiary w Boga jedynego, który w swej jedyności objawia się w Trzech Osobach. Zostaje przy tym podkreślane, że to trynitarne ujęcie treści wiary znajduje swój pełny wyraz w tajemnicy Jezusa Chrystusa, przez co treści przekazywanej wiary – zgodnie z wymogami dokumentów katechetycznych[9] – otrzymują w omawianych seriach podręczników chrystocentryczny charakter.
Bliskość Boga, Jego zaangażowanie w wyzwolenie człowieka zostaje przybliżane katechizowanym poprzez odsłanianie sensu posłannictwa Jezusa. Znaczenie tego posłannictwa wyjaśniane jest w kontekście Jezusowego nauczania o nastaniu królestwa Bożego[10]. Istotnym jest przy tym podkreślanie, że królestwo Bożego przyszło i nastało w świecie przez Jezusa Chrystusa, w Jego tajemnicy (misterium), które uobecnia się przede wszystkim podczas sprawowania przez Kościół liturgii, w szczególności zaś Eucharystii[11]. W tym też kontekście katechizowani wprowadzani są w przeżywanie innej jeszcze tajemnicy wiary, mianowicie tajemnicę obecności i działania w Kościele i świecie Ducha Świętego, Ducha Jezusa. Tak formułowane wyznanie wiary ma pomagać w rozwijaniu wiary w boskie pochodzenie Kościoła i w faktyczną jego świętość, której źródłem jest obecny w nim i działający Duch Święty.
Konkretyzując powyższe założenia na przestrzeni wszystkich lat katechizacji można zauważyć, jak w omawianych podręcznikach przybliżana jest katechizowanym tajemnica Jezusa Chrystusa – zmartwychwstałego Pana. To On – Zmartwychwstały – wciąż przekazuje ludzkości słowo Boże (objawienie Boże), sam będąc Słowem Bożym, przez co staje się pełnią tegoż orędzia zbawczego oraz centralną jego postacią. To z kolei pociągnęło za sobą działania mające na poszczególnych stopniach edukacji przybliżać katechizowanym zarówno tajemnicę Jezusa z Nazaretu, tj. Jezusa historii oraz tajemnicę Jezusa Chrystusa, tj. tajemnicę Chrystusa uwielbionego – prawdę o zmartwychwstałym i uwielbionym Panu, który kontynuuje swoje dzieło zbawienia „w” i „przez” swój Kościół. Dzięki tak uporządkowanym treściom katechezy możliwe staje się głoszenie „wydarzenia” Jezusa, które trwa dzięki uobecnianiu w życiu i działalności Kościoła zbawczej tajemnicy męki, śmierci i zmartwychwstania Pana.
W rozumieniu autorów prezentowanych podręczników przyjęcie przez katechizowanych zbawczego orędzia w dużej mierze warunkowane jest właściwym rozumieniem historii zbawienia. Dlatego też w seriach tych widoczne są propozycje działań umożliwiających katechizowanym nie tylko kontakt ze źródłami wiary: Biblią i liturgią, ale udzielana jest pomoc w odkrywaniu religijnego sensu zarówno dziejów ludzkości jak też i zbawczych inicjatyw Boga[12]. Katechizowani zostają przy tym zapoznawani z wypracowanymi metodami pracy ze źródłami wiary[13], dzięki czemu możliwe jest nabywanie przez nich umiejętności religijnego odczytywania zarówno tekstów biblijnych, jak też czynności liturgicznych.
Chcąc podołać tym zadaniom wiele uwagi poświęcono kwestiom właściwego rozumienia liturgii Kościoła i sprawowanych podczas niej sakramentów. Przede wszystkim podjęte zostały działania mające na celu przeciwdziałać postrzegania jej jako folkloru. Służą temu przede wszystkim wyjaśnienia niekiedy trudnych do zapamiętania pojęć, ponadto tłumaczone jest znaczenie obecnych podczas jej sprawowania symboli, znaków bądź gestów[14]. Z tych samych powodów, szczególnie w podręcznikach adresowanych do katechety, wprowadzono wiele propozycji pracy zespołów uczniowskich czy to nad tekstami biblijnymi, czy też liturgicznymi. Oczekuje się przy tym, że dzięki tego rodzaju pracy katechizowani łatwiej nabywać będą doświadczenia Boga obecnego (czas teraźniejszy) w ludzkiej historii; Boga, który nie jest Bogiem minionych wieków, minionej historii, lecz Bogiem, który we współczesnym świecie uobecnia dzieło zbawienia człowieka przez żyjącego i działającego w Kościele i jego sakramentach zmartwychwstałego Jezusa Chrystusa.
Z powyższych racji w założeniach przedstawianych podręczników przywiązywane jest duże znaczenie do poprawnego ukazywania zarówno wspólnoty Kościoła, jak też sprawowanej przez nią liturgii, w szczególności zaś Eucharystii. W działaniach tych chodzi o uświadamianie katechizowanym, że sprawowana liturgia jest przede wszystkim uobecnianiem zbawczego dzieła Jezusa Chrystusa[15], które uobecniane jest w celebracji liturgicznej[16]. Drugim ważnym aspektem tego ujęcia jest wskazywanie, że wspólnota ta staje się zarówno w wymiarze indywidualnym jak też społecznym zarówno adresatem jak i odbiorcą owoców sprawowanej liturgii[17]: trwanie we wspólnocie z Trójjedynym Bogiem[18]. W tym też kontekście szczególne znaczenie zostaje nadane sprawowaniu przez wspólnotę Kościoła Eucharystii, którą ukazuje się zarówno jako szczyt życia chrześcijańskiego, jak też źródło i fundament chrześcijańskich postaw niosących światu miłość.
Odwoływanie się do uobecnianej podczas sprawowanej liturgii Kościoła zbawczej działalności Chrystusa ma stanowić swoistą permanentną katechezę mistagogiczną, która staje się prawdziwą szkołą wiary. W szkole tej człowiek uczy się nawiązywać i rozwijać kontakt z Bogiem oraz nabywać konkretne wobec Niego postawy. Prócz tego uczy się opartego na wierze życia w społeczności ludzkiej[19]. Autorzy omawianych serii stoją przy tym na stanowisku, że wszelkie zaniedbania w odwoływaniu się do liturgii zubożają katechezą o to, co ją odróżnia od nauczania innych przedmiotów szkolnych i w konsekwentnie czyni ją jedną z wielu lekcji szkolnych[20]. Chcąc przeciwdziałać takim zagrożeniom katechezy autorzy omawianych podręcznikach bardzo często „przypominają” katechizowanym znaczenie uczestnictwa w  sprawowanej przez wspólnotę wierzących liturgii[21].
Wraz z wyjaśnieniami dotyczącymi znaczenia udziału w liturgii widoczne są także działania mające na celu wyjaśnić katechizowanym istotę życia „w” Bogu i „z” Bogiem. Wskazuje się przy tym na znaczenie modlitwy chrześcijańskiej, w której człowiek wyraża swoje osobowe związki z Bogiem. Warto przy tym zauważyć, że wychowanie do modlitwy starano się łączyć z rozważanymi w świetle wiary egzystencjalnymi problemami katechizowanych. Katechizowani zostają przy tym wprowadzani w bardzo zróżnicowane formy modlitwy chrześcijańskiej poczynając od bardzo prostych modlitw czerpanych z tradycji chrześcijańskiej aż po modlitwę myślną, modlitwę tekstami biblijnymi, czy też tekstami literackimi. Wszystko to czynione jest po to, aby uniknąć fałszywego rozumienia modlitwy jako czynności posiadającej określone wzorce – szablony, od których nie można odstąpić. Trzeba przy tym jednak dodać, że w żadnym wypadku nie jest podważane znaczenie pielęgnowanej przez wieki w tradycji chrześcijańskiej modlitwy, którą nazywamy modlitwą pamięciową.
            W podsumowaniu tej części rozważań nad ujęciem w omawianych podręcznikach tajemnicy Boga należy jeszcze raz podkreślić wysiłki zmierzające do takiego jej przedstawienia, aby katechizowany na podstawie podręczników mógł zwerbalizować treść wyznawanej przez siebie wiary w Boga; wiary, którą Kościół żyje i którą przekazuje światu. Można tu mówić o wspieraniu katechizowanych w tym, aby na podstawie lektury dobranego do poziomu rozwojowego katechizowanego podręcznika byli w stanie identyfikować swoją wiarę w Boga z wiarą wyznawaną przez Kościół.
 
3. Nowy człowiek
Jednym z podstawowych zadań katechezy jest budzenie i rozwijanie w katechizowanych wiary oraz doprowadzenie ich do komunii z Jezusem Chrystusem (DOK 80). Zadanie to powiązano w omawianych seriach podręczników z wyjaśnianiem istoty życia „w” Bogu i „z” Bogiem. Wyjaśniany są przy tym owoc tego życia: „nowy człowiek”[22]. Stawanie się „nowym człowiekiem” ukazywane jest w kontekście zbawczego dzieła Jezusa Chrystusa, „w którym” i „przez którego” możliwy jest zapoczątkowany w sakramencie chrztu dostęp do Boga i udział w Jego życiu. Zostaje przy tym podkreślone, że „nowym człowiekiem” stajemy się „w Jezusie Chrystusie” i „przez Niego”. Bycie „nowym człowiekiem” staje się możliwe dzięki bezgranicznej miłości Boga, która przywraca człowiekowi utraconą godność i odnawia w nim zniszczony przez grzech obraz Boga. Posługiwanie się określeniem „nowy człowiek” stwarza także okazję wyjaśnienia istoty zawartego przez Jezusa Chrystusa nowego przymierza Boga z ludzkością. Rzeczywistość ta łączona jest i wyjaśniana z nauką o sakramentach wtajemniczenia chrześcijańskiego po to, aby łatwiej było katechizowanym rozumieć istotny sens eschatologii chrześcijańskiej.
Co się zaś tyczy procesów, których celem jest kształtowanie nowego człowieka, to zostają one oparte na działaniach prowadzących do odkrywania i zgłębiania przez katechizowanych tajemnicy Jezusa Chrystusa. Jej istotę usiłuje się ukazywać w połączeniu z życiem człowieka, z jego dążeniami i pragnieniami „spełnienia siebie” i „udanego życia”. W procesach tych zostaje podkreślane, że tylko Jezus Chrystus jest w stanie w pełni spełnić wszystkie ludzkie pragnienia. Za podstawę tych rozważań autorzy omawianych serii podręczników podjęli przystosowane do potrzeb poszczególnych etapów edukacji religijnej rozważania o godności człowieka[23], którego Bóg [24] powołał do istnienia z miłości; którego Bóg przez Jezusa Chrystusa wyzwolił z niewoli grzechu, zła i śmierci; którego wreszcie Bóg zaprosił do udziału w Jego życiu. W oparciu o tak przybliżaną prawdę o człowieku wyjaśniane jest katechizowanym, co znaczy być człowiekiem wolnym i odpowiedzialnym. W tym też kontekście zostaje wyjaśniane, że wiara w ostateczne przeznaczenie człowieka do życia wiecznego z Bogiem nie stoi w sprzeczności i nie pozbawia wartości doczesnej egzystencji człowieka.
 
4. Pójście za Jezusem Chrystusem
Wprowadzenie katechizowanych w rzeczywistości życia „w” Bogu i „z” Bogiem staje się kolejnym zadaniem, które postawili przed sobą autorzy omawianych serii podręczników. Za podstawę tych działań przyjęto sformułowanie wiary Kościoła mówiące o tym, że „Bóg nieskończenie doskonały i szczęśliwy zamysłem czystej dobroci, w sposób całkowicie wolny, stworzył człowieka, by uczynić go uczestnikiem swego szczęśliwego życia. Dlatego w każdym czasie i w każdym miejscu jest On bliski człowiekowi. Powołuje go i pomaga mu szukać, poznawać i miłować siebie ze wszystkich sił. Wszystkich ludzi rozproszonych przez grzech zwołuje, by zjednoczyć ich w swojej rodzinie – w Kościele. Czyni to przez swego Syna, którego posłał jako Odkupiciela i Zbawiciela, gdy nadeszła pełnia czasów. W Nim i przez Niego Bóg powołuje ludzi, by w Duchu Świętym stali się Jego przybranymi dziećmi, a przez to dziedzicami Jego szczęśliwego życia”[25].
Powyższa rzeczywistość odkrywana i przyjmowana w wierze w Boga najpełniej objawiającego się świata w Jezusie Chrystusie i Jego Kościele zostaje oparta na związkach człowieka z Bogiem zawiązanych w sakramencie chrztu. Zostaje przy tym przypomniane, że w sakramencie tym nastąpiło rzeczywiste przyłączenie katechizowanych do grona uczniów Jezusa. Zostaje też przypomniane, że w tym sakramencie zostało także zapoczątkowane ich życie w Bogu, życie wieczne. W tym też znaczeniu sakrament chrztu zostaje przybliżany jako konkretny znak miłości Boga do człowieka nazywany w podręcznikach „przymierzem”. Dlatego też przymierze Boga z konkretnym człowiekiem zawarte w sakramencie chrztu wyjaśniane jest nie tylko jako wyraz miłości Boga do człowieka, ale też jako zadanie postawione człowiekowi, aby swoją miłością do Boga wyrażał Mu swą wdzięczność i miłość. Wskazuje się też na wzór prawdziwej miłości do Boga – na Jezusa Chrystusa, na Jego zaufanie i posłuszeństwo woli Ojca.
            Proces budzenia i rozwijania świadomości udziału w życiu Boga zostaje oparty na rzeczywistości powołania chrześcijańskiego, które wynika z sakramentu chrztu. W ten sposób przybliżana jest katechizowanym rzeczywistość stawania się uczniem Jezusa, jak również konieczność podjęcia osobistej decyzji pozostania w gronie Jego uczniów. Jednym z podsuwanych motywów decyzji bycia uczniem Jezusa jest wskazywana miłość Boga do ludzi, która nigdy nie pozostawia człowieka samemu sobie. Wraz z tak ukazywaną istotą powołania chrześcijańskiego łączona rzeczywistość „bycia uczniem Jezusa”. Wskazuje się przy tym na konieczność naśladowania Go w czynach miłości, których miarą jest On sam. W tym też kontekście mówi się o wspólnej drodze z Jezusem do pełni życia – do zmartwychwstania.
Chcąc ukazać katechizowanym chrześcijaństwo jako drogę z Jezusem Chrystusem do pełni życia, a także chcąc umożliwić im osobiste identyfikowanie się z Jezusem Chrystusem zmierza się do tego, aby coraz wyraźniej odkrywali i rozumieli, że jest ono – jak pisze ks. J. Charytański SJ – nie „tylko sumą prawd, obowiązków i środków zbawienia, ale przede wszystkim Dobrą Nowiną o wszystko ogarniającej, bezwarunkowej i uprzedzającej miłości Boga do człowieka. Możemy doświadczyć, że jest Ktoś, kto obdarza nas swoją miłością, doskonalszą od wszystkich innych miłości. Możemy jednocześnie odkryć, że odpowiedzią, na jaką czeka Bóg, jest nasza miłość do Niego. Miernikiem jednak tej miłości jest nasz stosunek do wszystkich ludzi, ponieważ Bóg ich wszystkich umiłował i wydał za nich swego Syna Jednorodzonego. Dzięki temu możemy odkryć, że miłość polega nie na otrzymywaniu, ale na wzajemności, stąd inni nie mogą być środkami osiągania naszych celów. Takiej postawy oczekuje od nas Bóg”[26]. Można przy tym mówić, że droga za Jezusem ukazywana jest jako droga trwania przy Nim „na dobre i na złe”.
Wraz z ukazywaniem w Jezusie Chrystusie wzoru życia dla Jego uczniów przybliżany i wyjaśniany zostaje sens pójścia za Nim i trwania w jedności z Nim. Zostaje wyjaśniane, że konsekwencją bycia uczniem Jezusa jest zgoda na to, aby jak On być odrzucanym, niezrozumianym, aby jak On umieć znosić wszelkiego rodzaju cierpienie, sprzeciw w całkowitym zaufaniu i miłości zarówno do Ojca jak i do ludzi. Przybliżany wzór życia chrześcijańskiego uzasadniany jest tym, że Jezus pozwala człowiekowi w pełni spełnić siebie poprzez dzielenie z Nim wspólnoty życia, zadań i losu[27].
Dopiero w kontekście związków z osobą Jezusa Chrystusa odkrywane zostają przed katechizowanymi normy obowiązujące ucznia Jezusa Chrystusa. Normy te nie zostają jednak ujmowane bezosobowo, lecz znajdują swe odniesienie do Jezusa Chrystusa, który nadał im nowe znaczenie ukazując ich wartość dla życia w jedności z Ojcem. Stąd cała moralność obowiązująca ucznia Jezusa Chrystusa nie zostaje przedstawiana w kategoriach norm, ale jako konkretny wyraz miłości człowieka do Boga. Z tych też powodów moralność chrześcijańska oparta zostaje w omawianych seriach przede wszystkim na streszczeniu całego nauczania Jezusa – na Jego Kazaniu na Górze (Mt 5 – 7). Należy też nadmienić, że przywoływane na poszczególnych etapach edukacji religijnej teksty zaczerpnięte z Jezusowego Kazania na Górze nie mają na celu podawania egzegetycznych analiz poszczególnych tekstów, lecz wydobycie z nich istotnych aspektów życia ucznia Jezusa. Droga ta przedstawiane jest jako droga wyrażająca odpowiedź człowieka na poznaną i przyjętą miłość Boga. Ten sposób porządkowania podstaw życia chrześcijańskiego pokazuje, że jego fundamentem jest osobowy Bóg, którego najpełniejszym znakiem obecności wśród ludzi jest zmartwychwstały Jezus Chrystus.
Przedstawione powyżej podejście do spraw związanych z wychowaniem moralnym chroni katechizowanych przed uczeniem ich moralności opartej na literze prawa, nakazu, czy też zakazu i wszelkiego rodzaju moralizatorstwa. Pomaga natomiast oprzeć je na osobowych związkach człowieka z Bogiem, których fundamentem jest sakrament chrztu. Dlatego też cała moralność chrześcijańska w prezentowanych seriach podręczników do szkolnego nauczania religii opata została na wierze o powołaniu człowieka do życia w Bogu. Zadaniem tak ukierunkowanego wychowanie moralnego jest prowadzenie katechizowanych do osobistej decyzji, wyrażającej gotowość odpowiedzi na otrzymany i rozpoznany dar miłości Boga. Dlatego też dopiero w świetle powołania człowieka rozpatruje się znaczenie dekalogu dla życia chrześcijańskiego. Co więcej, dekalog w omawianych podręcznikach ukazany zostaje jako konkretne wypełnianie Jezusowego przykazania miłości posuniętej do miłości nieprzyjaciół.
Dla powyższych powodów przykazanie miłości trzeba uznać za wiodący motyw moralności chrześcijańskiej, do jakiej chce się wychowywać katechizowanych. Sama zaś moralność chrześcijańska zostaje przybliżana wielowymiarowo: w odniesieniu do Boga, do bliźniego, do siebie samego jak też i do otaczającego człowieka świata. Należy jeszcze dodać, że procesy wychowania moralnego w seriach podręczników ze słowem „droga” w tytule odwołują się do więzów łączących człowieka z Bogiem nawiązanych w sakramencie chrztu przez Jezusa Chrystusa. Więzy te zostają przywoływane przy odczytywaniu istotnego sensu nauczania Jezusa zawartego w Jego Kazaniu na Górze. Treść tego kazania uznawana jest za fundament całej moralności, którą winien odznaczać się uczeń Jezusa Chrystusa.
Procesom, o których mowa, szczególne znaczenie nadaje na trzecim stopniu edukacji. Przemawia za tym stopniowe dochodzenie do możliwości autonomicznych decyzji życiowych, a także do autonomicznej moralności czyniącej osobę odpowiedzialną za podejmowane decyzje życiowe. Nie bez znaczenia są też procesy dojrzewania w wierze i dokonywania wyboru połączone zostają z trwającym na tym etapie edukacji przygotowaniem do przyjęcia sakramentu bierzmowania i dalszego przygotowania do sakramentu małżeństwa. Zmierza się przy tym do tego, aby stawiać przed katechizowanymi pytanie o to, w jaki sposób jako uczniowie Jezusa Chrystusa mogą przez otrzymane w sakramencie bierzmowania uzdolnienie „bycia świadkiem Chrystusa” być znakami Jego obecności w świecie.
 
5. Respektowanie zasady wierności Bogu i wierności człowiekowi
            Powyżej prezentowane treści wskazują na wagę, jaką autorzy omawianych serii przywiązywali do poprawnego korzystania z katechetycznej zasady wierności Bogu[28]. Należy przy tym zauważyć, że druga część tej zasady – wierność człowiekowi także nie została zlekceważona przez autorów omawianych serii podręczników. Można w nich dostrzec wiele troski w dobór właściwych treści dobrej nowiny odpowiadające założeniom obowiązującego Programu nauczania religii. Wszystkie te działania podporządkowane zostały tworzeniu odpowiednich warunków do obudzenia w katechizowanych wiary w Jezusa Chrystusa. Założono przy tym, że świadkami wiary są żywi ludzi.
W świetle powyżej przedstawionego wyjaśniana jest rola, jaką mają do spełnienia przygotowane serie podręczników. Ich podstawowym zadaniem jest funkcja „narzędzia”, które dopasowane i dostosowane do możliwości i potrzeb odbiorców katechezy, towarzyszy zarówno katechizowanym jak też przedstawicielom Kościoła – katechizującym – w nawiązywaniu komunii z Jezusem Chrystusem. Właściwością tak rozumianego narzędzia jest przede wszystkim dostarczanie niezbędnych inspiracji do budzenia wiary w Jezusa Chrystusa. Oznacza to, że podręczniki te zostały pomyślane jako pomoc udzielana zarówno świadkom wiary – katechetom, jak też i tym, którzy usiłują w świetle wiary w Jezusa Chrystusa odkryć pełny sens swego życia.
Założenie to określa funkcję przypisywaną podręcznikowi. Ma on pełnić swego rodzaju funkcję „źródła wiary” umożliwiającego rozumienie i przyjęcie wiary Kościoła. Stąd podręczniki adresowane do katechizowanych na poszczególnych etapach religijnej edukacji wprowadzają ich w religijny język, uczą korzystania ze źródeł wiary: Bożego objawienia, w szczególności zaś uczą religijnego czytania Pisma Świętego oraz sprawowanej przez Kościół liturgii jako uobecniania zbawczego dzieła Chrystusa. Wreszcie podręczniki te zawierają wyjaśnienia oraz podają zasadność postaw, które winien przyjmować uczeń Chrystusa.
Do powyższych zadań podręcznika, w których zmierza się do wypełnienia katechetycznych funkcji związanych z nauczaniem i wychowaniem, wpisana została jeszcze funkcja wtajemniczenia. Jest przy tym oczywiste, że sam podręcznik nie jest w stanie całkowicie wypełnić tej funkcji. Może jednak stawać się pomostem ułatwiającym procesy wtajemniczenia chrześcijańskiego między innymi przez wyjaśnianie, w jaki sposób uobecnia w życiu Kościoła i jego sakramentach zbawcza rzeczywistość. Trzeba przy tym zauważyć, że w poszczególnych podręcznikach wiele uwagi poświęcono tłumaczeniu znaczenia działań odsłaniających przed katechizowanymi aktualny sens historii zbawienia oraz jego aktualność we współczesnym świecie.
Prezentowane podręczniki należy uważać za pomoc w przekazywania świadectwa wiary przez każdego jej świadka, w szczególności zaś katechetę. Mają one pomagać katechizowanym w odkrywaniu wynikającej z wiary w Boga osobowego odpowiedzi na codzienne pytania i problemy, z którymi się spotykają. Mają nadto uczyć ich werbalizować nabywane doświadczenia oraz poprawnie formułować codzienne doświadczenia wiary; mają wreszcie pomagać w nabywaniu i rozwijaniu chrześcijańskich postaw.
Dla realizacji powyższych zadań stawianych przed katechezą wiele troski poświęcono zarówno stronie edytorskiej omawianych serii podręczników, jak też właściwemu przygotowaniu materiału wspierającego działalność katechety oraz propozycji wykorzystania go podczas pracy z grupą katechetyczną. Materiał ten ma wspierać działania katechety w dzieleniu się z katechizowanymi wiarą Kościoła mówiącą o tym, że dawcą wiary jest Bóg, ale człowiek ma obowiązek wszystko czynić, aby ten dar otrzymać. Wszystkim tym przedsięwzięciom służyć mają także podawane dydaktyczne propozycje pracy podczas katechezy.
 
Zakończenie
            Przedstawioną powyżej charakterystykę omawianych podręczników można w sposób uproszczony sprowadzić do kilku podstawowych stwierdzeń:
- zostały one zredagowane z myślą realizowania podstawowych zdań katechezy wskazanych w Dyrektorium ogólnym o katechizacji w szczególności zaś zadań związanych z pouczeniem w wierze, wtajemniczeniem w życie wiarą i wychowania chrześcijańskiego;
- ich zasadnicza streść skierowana jest na odkrywanie przed katechizowanym tajemnicy Jezusa Chrystusa – zmartwychwstałego Pana;
- uczą one nawiązywać osobowy kontakt z Jezusem Chrystusem poprzez wprowadzanie w czynne uczestnictwo w liturgii Kościoła;
- wskazują na źródła wiary i uczą z nich korzystać;
- wyjaśniają tajemnicę Kościoła oraz znaczenie przyjętego sakramentu chrztu i innych sakramentów Kościoła.
 
 

[1] Konferencja Episkopatu Polski, Podstawa programowa katechezy Kościoła katolickiego w Polsce, Wydawnictwo WAM, Kraków 2001.
[2] Pierwszy taki program powstał z inicjatywy Komisji Wychowania Katolickiego Konferencji Episkopatu Polski, Program nauczania religii, Wydawnictwo WAM, Kraków 2001.
[3] Chodzi tu o serie podręczników: W. Kubika SI (red.), W drodze do Wieczernika; Z. Marka SI (red.), Drogi przymierzaDroga do EmausDrogi świadków ChrystusaDrogi świadków Zmartwychwstałego. Wszystkie te serie wydawane są przez Wydawnictwo WAMm w Krakowie.
[4] Por. DOK 78.
[5] Por. DOK 86.
[6] Konferencja Episkopatu Polski, Podstawa programowa katechezy Kościoła katolickiego w Polsce, Wydawnictwo WAM, Kraków 2001, s. 7.
[7] Powyższe zagadnienie bardzo szczegółowo prezentuje ks. J. Charytański SI, Rzeczywistość miłości w Katechizmie Kościoła katolickiego, Wydawnictwo WAM, Kraków 1998, s. 13-46.
[8] F. Zeilinger, Zwischen Himmel und Erde. Ein Kommentar zur «Bergpredigt» Matthaeus 5 – 7, Verlag W. Kohlhammer, Stuttgart 2002, 14.
[9] Por. Ogólna instrukcja katechetyczna 12; Adhortacja o katechizacji – Catechesi tradendae 5-9; Dyrektorium ogólne o katechizacji 40-41; czy Dyrektorium katechetyczne Kościoła katolickiego w Polsce73-74.
[10] Por. J. Kraszewski, Metody katechetyczne w świetle Dyrektorium ogólnego o katechizacji, w: Katecheza Kościoła w świetle Dyrektorium ogólnego o katechizacji, Wyd. WAM, Kraków 1999, 155-165; a także: H. Seweryniak, Święty Kościół powszedni, Biblioteka „Więzi”, Warszawa 1999, 29-36.
[11] Por. DOK 105.
[12] Por. ks. J. Kudasiewicz, Wymiar biblijny, w: Podstawowe wymiary katechezy, pr. zb. pod red. M. Majewskiego, Kraków 1991, 10.
[13] Por. Z. Marek SJ, Biblia w katechetycznej posłudze słowa, Wyd. WAM, Kraków 1998; A. Hajduk, Katecheza i liturgia, Wyd. WAM, Kraków 1999; A. Donghi, Gesty i słowa, Wyd. WAM, Kraków 1999.
[14] A. Hajduk SJ, Katecheza i liturgia, dz. cyt., 70.
[15] A. Hajduk SJ, Obecność i działanie poprzez znaki, w: Jezus działa i zbawia. Podręcznik metodyczny do religii dla II klasy gimnazjum, Kraków 2000 z. 1., 7.
[16] Por. Z. Marek SJ, Rzeczywistość chrztu w ujęciu polskiej katechezy, w: Chrzest na nowo odczytany, pr. zb. pod red. ks. J. Decyka, Wyd. Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa 2001, 135-149.
[17] Por. J. Charytański SJ, Z Dobrą Nowiną w szkole, Oficyna Przeglądu Powszechnego, Warszawa 1991, 51.
[18] Por. A. Hajduk SJ, Katecheza i liturgia, dz. cyt., 53.
[19] Por. S. Lech, Wymiar liturgiczny, w: Podstawowe wymiary katechezy, dz. cyt., 63.
[20] Por. tamże, 64.
[21] Por. ks. S. Lech, Wymiar liturgiczny, art. cyt., 64.
[22] Por. Z. Marek SJ, Katecheza w służbie nowego człowieka, Horyzonty Wychowania 1(2002)1, 67-84.
[23] Wiele uwagi godności człowieka poświęcił w swym nauczaniu Jan Paweł II. Por. ks. J. Tarnawa SJ, Katecheza o cierpieniu i umieraniu w nauczaniu Jana Pawła II, Kraków 2002, 69-82.
[24] Por. L. F. Ladaria, Wprowadzenie do antropologii teologicznej, Wyd. WAM, Kraków 1977, 12.
[25] KKK 1.
[26] ks. J. Charytański SJ, Rzeczywistość miłości w Katechizmie Kościoła katolickiego, dz. cyt., 12.
[27] Por. ks. J. Charytański SJ, W kręgu zadań i treści katechezy, Kraków 1992, 172.
[28] Por. A. Hajduk SJ, Z. Marek SJ, Zasada wierności Bogu i wierności człowiekowi w polskiej katechezie, Seminare, t. 17 (2001), 33-46.