Katecheta 2/2003
E-wydanie
„Katecheta” jest teraz również dostępny Jako e-wydanie!
Na półkę Katechety
Quiz z katechizmu
Anna i Tomasz Wełniak
KSIĄŻKA
13,90 zł 11,90 zł

„VERBA DOCENT…”

Kościół na temat katechetycznego wykorzystania Internetu
Autor: Grzegorz Grochowski
Artykuł archiwalny
 Wydaje się, iż nie przypadkowo rok 2002, a z nim wciąż jeszcze trwający początek nowego tysiąclecia zaznaczył się dla nauki Kościoła o mass mediach znamiennym wydarzeniem opublikowania aż trzech dokumentów, poświęconych stosunkowo nowemu środkowi społecznego przekazu, jakim jest Internet. Fakt ten interpretować wypada jako szczególny znak obecnych i nadchodzących czasów, w których rewolucja technologiczna, a z nią postęp w dziedzinie komunikacji masowej, nabiera zawrotnego tempa i coraz silniej oddziałuje i oddziaływać będzie na przemiany mentalności, kulturowe i obyczajowe cywilizacji i społeczeństw. Zjawisko to stawia wobec charyzmatu rozeznania, jaki jest udziałem Urzędu Nauczycielskiego Kościoła, zadanie naświetlenia wielorakich implikacji, które rozwój nowych technologii powoduje dla etyki i moralności, a także dzieła i misji ewangelizacji świata. Dokumenty, o których mowa to:
– orędzie Ojca Świętego na XXXVI Światowy Dzień Środków Społecznego Przekazu: Internet: nowe forum głoszenia Ewangelii;
– dokument Papieskiej Rady do Spraw Środków Społecznego Przekazu: Kościół a Internet;
– dokument Papieskiej Rady do Spraw Środków Społecznego Przekazu: Etyka w Internecie.
    Wszystkie one posiadają wagę historyczną z tego względu, iż są pierwszymi, obszernymi oficjalnymi wypowiedziami Kościoła na temat rzeczonego medium. Potrzeba było ponad 30 lat funkcjonowania Internetu w obszarze komunikacji cywilnej1, by Kościół mógł się doń ustosunkować w sposób systemowy. Nie oznacza to, że wcześniej Internet pozbawiony był jakichkolwiek naświetleń ze strony Urzędu Nauczycielskiego Kościoła. Nauka o mass mediach, w szczególności zaś nauczanie Pawła VI, Jana Pawła II i Papieskiej Rady do Spraw Środków Społecznego Przekazu w encyklikach, adhortacjach, orędziach, wystąpieniach i instrukcjach formowały szereg zasad i wskazań dotyczących mediów, w tym również Internetu. Do wskazań tych nawiązują zresztą – w sposób obszerny – wszystkie trzy wymienione wyżej dokumenty2. Przyczyną oczekiwania na kompleksowe ujęcie zagadnienia był zapewne dynamiczny i trudny do zaplanowania oraz przewidzenia rozwój Internetu jako medium, który owocował pojawianiem się na przestrzeni lat nowych technologii skutkujących wciąż nowymi sposobami wykorzystania sieci. Rozwój ten rzecz jasna trwa nadal, dlatego w przyszłości należy zapewne spodziewać się w tej materii jeszcze niejednej sugestii ze strony Kościoła. Przywołane wyżej dokumenty na obecnym etapie stanowią wystarczający materiał do wieloaspektowej analizy nauki Kościoła o Internecie.

1. Internet: nowe forum głoszenia Ewangelii. Orędzie Ojca Świętego na XXXVI Światowy Dzień Środków Społecznego Przekazu

    Analizę katechetyczną źródeł zawierających kwintesencję nauki Kościoła o Internecie wypada rozpocząć od dokumentu szczególnej rangi, jakim jest orędzie Ojca Świętego na XXXVI Dzień Środków Społecznego Przekazu. Charakter orędzia Jana Pawła II jest typowy dla tego rodzaju wystąpień. Jest to zwarta (sześciopunktowa) refleksja, zarysowująca problematykę medium w dwojakiej perspektywie – „kościelnej” i „ogólnoludzkiej” [ 3 ]. Odpowiedzi na pytania odnośnie do relacji katechezy do Internetu znaleźć można w poszczególnych elementach struktury dokumentu. Po wstępie, w którym Jan Paweł II osadza zagadnienie Internetu w kontekście misji ewangelizacyjnej Kościoła, stojącej wobec ciągłych wyzwań płynących z rozwoju nowych technologii przekazu i informacji, następuje prezentacja „tytułowej analogii”, oddającej istotę Internetu jako medium. „Internet niewątpliwie jest nowym «forum», rozumianym w starożytnym rzymskim znaczeniu jako publiczne miejsce, na którym realizowała się polityka i handel, na którym spełniano obowiązki religijne, na którym działa się znaczna część życia publicznego i gdzie ujawniały się najlepsze i najgorsze cechy ludzkiej natury. Była to zatłoczona i tętniąca życiem przestrzeń miejska, która odbijała w sobie zarówno otaczającą kulturę, jak i tworzyła kulturę własną” (Jan Paweł II, Orędzie na XXXVI Dzień Środków Społecznego Przekazu, p. 2). Jest to również swego rodzaju „nowa granica” pełna niebezpieczeństw i smaku przygody. Na tym forum i „pograniczu” otwiera się dla Kościoła możliwość i wezwanie do głoszenia Ewangelii, rozumiane jako przygoda i „wypłynięcie na głębię”.
    Dostrzeżenie „cyberprzestrzeni” jako miejsca i szansy ewangelizacji wyznacza fundamentalnie optymistyczną perspektywę spojrzenia na Internet również dla katechezy, która w świetle nauczania Kościoła stanowi istotny moment i element tejże ewangelizacji4. Wyrażenie tej myśli następuje w dalszej części dokumentu, w której Ojciec Święty precyzuje pomocniczą i wspierającą funkcję Internetu w dwóch etapach ewangelizacji. Etap pierwszy to tak zwany moment początkowego zainteresowania Ewangelią, gdzie Internet „(...) dostarczając informacji i pobudzając zainteresowanie, umożliwia początkowe zetknięcie się z przesłaniem chrześcijańskim, zwłaszcza pośród młodych, którzy coraz bardziej zwracają się do świata cyberprzestrzeni jako okna na świat” (p. 3). Etap drugi to właśnie katecheza. Wskazując na prawdopodobieństwo użyteczności Internetu w katechezie, Papież dostrzega istniejące w sieci „(...) niezliczone źródła informacji, dokumentacji i edukacji odnośnie do Kościoła, jego historii i tradycji, jego doktryny i zaangażowania na każdym polu, we wszystkich częściach świata” (p. 4). Definiuje ich rolę pomocniczą i uzupełniającą wobec podstawowej „drogi katechetycznej”, jaką jest uczestnictwo w procesie formacji wiary, dokonującym się w żywej, autentycznej, przenikniętej życiem sakramentalnym wspólnocie Kościoła. Podkreśla przy tym na gruncie katechetycznym niemożność zastąpienia rzeczywistości „realnej” przez tak zwaną „rzeczywistość wirtualną”, która staje się udziałem użytkowników Internetu.
    Rozwijając wątek pomocniczej roli, jaką może spełnić Internet wobec katechezy, autor wskazuje równocześnie na zagrożenia i zastrzeżenia, zmuszające do zrównoważonej i niejednostronnej oceny perspektyw sieci jako narzędzia ewangelizacji.
* Przemijalność i ulotność treści i informacji, którymi karmi się Internet. Ewangelizacja natomiast, a w szczególności katecheza, ma za zadanie kształtowanie trwałych wartości i postaw, budując jedne na drugich w permanentnym procesie formacyjnym [ 5 ].
* Nastawienie „faktograficzne” – Internet wydaje się dostarczać wiedzy, zaniedbując nauczanie wartości, katecheza natomiast, zgodnie z zasadami pedagogii wiary – przeciwnie: na plan pierwszy wysuwa aspekt aksjologiczny6.
* Poniżające i szkodliwe sposoby wykorzystania Internetu, takie jak pornografia, przemoc, dewiacje stanowią wyzwanie do wychowania moralnego na katechezie7.
* Swoista „powierzchowność” i pragmatyzm Internetu przejawiają się w przykuwaniu uwagi odbiorcy do tego, co „dotykalne”, użyteczne i dostępne natychmiast. Utrudnia on katechezie realizację jednego z jej zadań, jakim jest kształtowanie poznania „kontemplacyjnego”, domagającego się czasu i dogłębnego wglądu w rzeczywistość8.
* Sprzyjanie relatywizmowi poznawczemu, światopoglądowemu i moralnemu poprzez „równodostępność” i postawienie na tej samej płaszczyźnie wartościowania, treści prawdziwych i nieprawdziwych, estetycznych i nie, dobrych i złych. Implikuje to oczywiste trudności w uznaniu przez użytkowników Internetu autorytatywności nauczania Kościoła [ 9 ].
* Niebezpieczeństwo zastąpienia rzeczywistych, osobistych relacji międzyludzkich przez kontakty „zmutowane” wyłącznym pośrednictwem sieci. W procesie wychowania i kształtowania wiary – rola osobistego świadectwa katechety i kontaktu z katechizowanym jest niezastąpiona10. Katalog ograniczeń i obaw w stosunku do Internetu jako medium ewangelizacji i katechizacji kończy wskazanie na pytania i wątpliwości o charakterze społecznym i globalnym. Pierwsza z nich dotyczy paradoksalnej możliwości powiększenia przez Internet istniejących nierówności między ludźmi i narodami, wynikłych z dysproporcji w postępie technologicznym. Druga natomiast jest wyrażeniem troski o pokojowe wykorzystanie tego medium celem zbliżenia, dialogu, uczestnictwa, solidarności i pojednania. Rozwianie tych wątpliwości i zaradzenie niebezpieczeństwom stanowi dla „katechezy przez Internet” warunek zachowania kryteriów powszechności i nieograniczoności w realizacji własnego posłannictwa [ 11 ].
    Powierzchowna analiza „ilościowa” sygnalizowanych w omawianym dokumencie zagrożeń prowadzić może do mylnego przeświadczenia o dominacji postawy rezerwy i krytyki wobec Internetu jako medium i forum głoszenia Ewangelii. W rzeczywistości jednak należy zwrócić uwagę, iż Jan Paweł II, wyliczając wymienione wyżej niebezpieczeństwa i obawy, łączy je natychmiast z pytaniami o sposoby i środki zaradcze. Nie pyta „czy”, ale „jak” – minimalizując zagrożenia – włączyć Internet jako medium do ewangelizacyjnej i katechetycznej posługi słowa. W tym duchu formułuje również końcową konkluzję: „Internet sprawia, że miliardy obrazów pojawiają się na milionach monitorów komputerowych na całej planecie. Czy z tej galaktyki obrazu i dźwięku wyłoni się twarz Chrystusa i zabrzmi głos Chrystusa? Tylko bowiem, gdy widać tę twarz i słychać ten głos, świat może poznać radosną nowinę o naszym zbawieniu. To jest cel ewangelizacji. To właśnie uczyni Internet prawdziwie ludzką przestrzenią, gdzie bowiem nie ma miejsca dla Chrystusa, nie ma też miejsca dla człowieka” (Jan Paweł II, Orędzie, p. 6) Co może uczynić Kościół, aby przybliżyć powyższą wizję? – o tym, między innymi, traktuje kolejny z omawianych dokumentów.

2. Kościół a Internet. Dokument Papieskiej Rady do Spraw Środków Społecznego Przekazu

    Struktura treści instrukcji przypomina w znacznym stopniu strukturę Orędzia Jana Pawła II. Po wyrażeniu i uzasadnieniu pozytywnej i aktywnej postawy Kościoła wobec mediów, w tym Internetu, następuje wyszczególnienie szans i zagrożeń (wyzwań), jakie owo medium stwarza, a także – w końcowej części – sformułowanie postulatów dla ewangelizacji, katechezy i duszpasterstwa. Dobór treści w porównaniu z cytowanym wyżej Orędziem papieskim, odznacza się – co oczywiste – znacznie wyższym poziomem szczegółowości. Wątki katechetyczne odnajdujemy już w części wstępnej, w której przypomniana zostaje dwojaka perspektywa zainteresowania Kościoła mediami i konkretnie – Internetem. Z jednej strony nauka Kościoła wskazuje wszystkim ludziom dobrej woli, a w szczególności zaangażowanym w media, zasady i kierunki etycznego, zgodnego z naturą ludzką posługiwania się nimi. Z drugiej natomiast troszczy się o ewangeliczny kształt komunikacji wewnątrz samego Kościoła, a także komunikacji przez Kościół skierowanej do świata. Wydaje się, iż zarówno pierwsza, jak i druga perspektywa sygnalizuje spore pole do realizacji katechetycznej posługi słowa. Internet bowiem jawi się zarówno jako problem w ramach wychowania i nauczania katechetycznego, jak również – ujmowany w drugiej perspektywie – jako pośrednik (medium) w przekazie katechetycznym. Drugi aspekt rozwijany jest w omawianej właśnie instrukcji. Wypowiadając się na temat „wirtualnej ewangelizacji i katechezy”, instrukcja uszczegóławia i wzbogaca sformułowany przez Jana Pawła II katalog szans i wyzwań stojących przed Kościołem, głoszącym Ewangelię za pośrednictwem tego medium. Po stronie szans wymienione tu zostały: – możliwość docierania do osób młodych, zafascynowanych nową technologią (skuteczna katecheza młodzieży12); – umocnienie wiary, wsparcie intelektualne i duchowe dla osób zmuszonych przez długi czas do pozostawania w domach lub instytucjach publicznych (możliwość zastosowania w katechezie osób starszych, dorosłych, także w katechezie specjalnej13); – bieżące i wyczerpujące informowanie o wydarzeniach, ideach, osobistościach życia religijnego (permanentna katecheza dorosłych14); – natychmiastowy dostęp do zasobów oraz źródeł religijnych i duchowych, takich jak biblioteki, muzea, miejsca kultu, dokumenty magisterium, pisma Ojców i Doktorów Kościoła itp. (użyteczny np. w szkolnym nauczaniu religii15); – możliwość przezwyciężenia odległości i izolacji, a także umożliwienie spotkania osób podobnie myślących, które łączą się w „wirtualnych społecznościach wiary, by wzajemnie zachęcać się i wspierać” (p. 5) (szansa tworzenia wspólnoty katechetycznej, wykraczającej poza granice czasu i miejsca16); – użycie Internetu jako narzędzia komunikacji wewnątrzkościelnej w aspekcie wyrażania przez wiernych własnej opinii na temat spraw Kościoła i duszpasterstwa wobec osób sprawujących urząd i jakąkolwiek kościelną władzę (w tym możliwość uzyskania katechetycznej informacji zwrotnej); – szansa na usprawnienie administracji i zarządzania w Kościele; przez to następuje również umożliwienie skuteczniejszej koordynacji w realizacji procesu katechetycznego w obrębie wspólnoty Kościoła partykularnego i pomiędzy diecezjami, a także wspólnotami zakonnymi17. W obręb zagrożeń dla misji ewangelizacyjnej, realizowanej przy użyciu Internetu, instrukcja zalicza. – Wspomnianą już wcześniej „postmodernistyczną mentalność”, którą przesycony jest Internet, „(...) dla której jedyną absolutną prawdą jest ta, iż nie istnieją prawdy absolutne, a gdyby nawet istniały, byłyby niedostępne dla ludzkiego rozumu, i tym samym pozbawione znaczenia”18. Przesyce nie to powoduje niewątpliwie utrudnienie w przyjęciu z należnym szacunkiem i uwagą treści autorytatywnych, objawionych, co dla katechezy pod znakiem zapytania stawia wypełnianie jej podstawowego zadania, jakim jest kształtowanie poznania wiary. – Obecność w sieci „antykatechetycznych” witryn nienawiści, poświęconych znieważaniu i atakowaniu grup religijnych. Wśród nich są takie, które wprost kierują się przeciw Kościołowi katolickiemu. – Istnienie stron, które same siebie przedstawiają jako katolickie, lecz propagują „ekscentryczne interpretacje doktrynalne” i „dziwaczne praktyki pobożnościowe”. Powoduje to wśród użytkowników Internetu oczywisty zamęt poznawczy w odniesieniu do podmiotów autentycznej katechezy. – Niebezpieczeństwo ekstrapolacji konsumenckiego nastawienia użytkowników Internetu na zagadnienia wiary. W Internecie, który ułatwia dostęp do wszelkich dóbr materialnych obserwowane jest zjawisko „szaleństwa zakupowego”, które kształtuje mentalność „kliencką” użytkowników. Istnieje uprawniona hipoteza (choć domagająca się szerszej weryfikacji naukowej19), iż poprzez ten fakt Internet wzmacnia tendencje do selektywności w podejściu do prawd wiary. Stanowi to wyzwanie dla katechezy, której zadaniem jest systematyczny wykład doktryny chrześcijańskiej, a także działanie zmierzające do zaakceptowania i praktykowania jej w całości. – Wreszcie instrukcja ostrzega przed pokusą absolutyzacji rzeczywistości wirtualnej, podkreślając, że nie zastąpi ona nigdy sakramentów i osobistego udziału w kulcie Kościoła. Stawia tym samym przed katechezą – realizowaną nie tylko za pomocą Internetu – zadanie przeprowadzenia wiernych z cyberprzestrzeni do „prawdziwej wspólnoty”. Po wyliczeniu zagrożeń i wyzwań następuje moment wskazania zaleceń pastoralnych. W końcowej części dokumentu sformułowane są postulaty skierowane do poszczególnych podmiotów w Kościele, realizujących misję ewangelizacyjną.
    I tak zadaniem osób sprawujących funkcje kierownicze i jakąkolwiek władzę w Kościele jest:
– zrozumienie funkcji i zasad działania medium, jakim jest Internet;
– włączenie go w duszpasterskie plany odnośnie do środków społecznego przekazu (konkretne strategie, programy);
– własne wykształcenie medialne (tam gdzie konieczne), a także promocja wykształcenia medialnego osób pozostających w obrębie sprawowanej przez siebie funkcji kierowniczej;
– zgłębianie możliwości ekumenicznej i międzyreligijnej współpracy w wykorzystaniu sieci;
– rozważenie możliwości stworzenia systemu certyfikatów nadawanych stronom katolickim (istotne wobec faktu rozszerzania się pseudokatolickich witryn).
    Rola duszpasterzy – kapłanów, diakonów, osób zakonnych i świeckich pracowników pastoralnych polega na:
– zdobywaniu wykształcenia medialnego obejmującego również Internet, włącznie z wykorzystaniem go do własnej pracy;
– systematyczne korzystanie z witryn „dostarczających świeżych materiałów teologicznych i propozycji duszpasterskich”.
    Funkcja naukowców, nauczycieli i katechetów to:
– kształcenie w szkołach katolickich przyszłych i obecnych twórców i odbiorców przekazu społecznego, w tym internetowego;
– organizacja kursów i szkoleń dla różnych grup seminarzystów, kapłanów, braci i sióstr zakonnych, świeckich liderów, nauczycieli, rodziców i studentów;
– prowadzenie badań naukowych, mających na celu przybliżenie rzeczywistości Internetu.
    Postulaty skierowane do rodziców obejmują:
– przyswajanie umiejętności krytycznego odbioru Internetu, celem odegrania roli pozytywnych wzorców wobec dzieci i współdomowników;
– obowiązek nadzorowania dzieci w korzystaniu z Internetu (m.in. poprzez korzysta 3. Etyka wInternecie. Dokument Papieskiej Rady do Spraw Środków Społecznego Przekazu O ile instrukcja Kościół a Internet wprost lub pośrednio wskazuje na uwarunkowania Internetu jako medium katechetycznego, o tyle Etyka w Internecie stanowi bogate źródło analizy cech, przemian i procesów, jakim podlegają osoby i społeczności, do których można i należy docierać z orędziem ewangelizacyjnym w dobie dynamicznego rozwoju globalnej infrastruktury informacyjnej. Ten bogaty w treść etyczną i społeczną dokument otwiera – podobnie jak w omawianym wcześniej orędziu Ojca Świętego – analogia, będąca nośnym obrazem, wizją, duchowym rozeznaniem rzeczywistości informacyjnego i kulturowego globalizmu. „Nie wymaga dziś wielkiego wysiłku wyobraźni myślenie o ziemi jako o połączonym wzajemnie ze sobą globie, tętniącym elektronicznym przekazem – rozdyskutowanej planecie, zanurzonej w opatrznościowej ciszy przestrzeni kosmicznej” (p. 1). Taki właśnie glob ziemski ma stawać i staje się polem ewangelizacji i katechezy o nie notowanym dotąd zasięgu. Kim są obywatele „globalnej wioski” – adresaci katechezy przez Internet?
    Jak już sama nazwa wskazuje, są indywidualnymi osobami, rodzinami, a zarazem członkami społeczności lokalnych, narodowych i międzynarodowych, poddanych przyspieszonemu procesowi globalizacji. Globalizacja jest zjawiskiem i procesem wieloaspektowym, obejmującym takie obszary ludzkiej egzystencji, jak gospodarka, polityka czy kultura. Internet jako medium porozumiewania się, wymiany informacji i dialogu, dzięki swej rozbudowanej technologii pokonujący granice czasu i przestrzeni, wydaje się wspomagać i przyspieszać ten proces. Warto przy tym mieć na uwadze, iż globalizacja jest w swej istocie zjawiskiem etycznie ambiwalentnym. Przykładowo, na płaszczyźnie gospodarczej może zwiększać perspektywy rozwoju ekonomicznego, jednak również (co dzieje się często w praktyce) powiększać przepaść ekonomiczną między jednostkami i pomiędzy społecznościami, a także wzmagać istniejące problemy. W wymiarze kulturalnym może sprzynie z technologii filtrowania, celem uchronienia dzieci od demoralizującego wpływu niektórych stron, w szczególności o treściach pornograficznych).
    Dzieci i młodzież zobowiązani są do:
– właściwego wykorzystania Internetu dla czynienia dobra;
– permanentnej formacji medialnej, wyrabiającej postawę krytycyzmu i roztropności w korzystaniu z sieci;
– niepoddawania się zgubnym wpływom Internetu
– różnego rodzaju manipulacjom ze strony świata komercji, rozrywki, subkultur internetowych;
– wykorzystywania Internetu przede wszystkim jako narzędzia pracy, a nie tylko, niczym nie ograniczonej, rozrywki.
    Kościół zwraca się również do wszystkich ludzi dobrej woli, którym proponuje kultywowanie cnót pomocnych w dobrym wykorzystaniu Internetu:
– roztropności – dla dostrzegania implikacji
– potencjału dobra i zła, kryjącego się w tym medium i twórczego wykorzystania tegoż potencjału dla dobra człowieka;
– sprawiedliwości – dla zniwelowania „cyfrowej przepaści” pomiędzy tymi, którzy w dzisiejszym świecie są bogaci w informacje a tymi, którzy ze względu na bariery edukacyjne, technologiczne i ekonomiczne są w nie ubodzy;
– męstwa i odwagi – by opowiadać się za prawdą wobec relatywizmu religijnego i moralnego, za altruizmem i hojnością wobec indywidualistycznego konsumpcjonizmu, za przyzwoitością wobec zmysłowości i grzechu;
– umiarkowania – przejawiającego się w samodyscyplinie w zakresie korzystania z Internetu [ 20 ].
    Realizacja powyższych postulatów warunkuje skuteczną ewangelizację i katechezę, dokonującą się przy użyciu Internetu i skierowaną do jego użytkowników. Użytkownicy Internetu żyją, kształcą się, pracują, uczestniczą w kulturze w określonym kontekście społecznym i cywilizacyjnym. Wizję wielorakiego kontekstu adresatów „internetowej katechezy” kreśli trzeci z omawianych dokumentów. jać wymianie i upowszechnianiu się pozytywnych wzorców, jednocześnie jednak powiększać dominację jednych kultur nad drugimi [ 21 ]. Podobnie jest z aspektem politycznym i pozostałymi sferami, w których omawiany proces czyni największe postępy. Etyczna ambiwalencja procesu globalizacji stanowi dla katechezy wielorakie wyzwanie – przede wszystkim zaś stawia jej wymóg uczenia rozeznania moralnego i uwrażliwiania na etyczne i duchowe konsekwencje tego zjawiska.
    Drugi – wskazany przez omawiany dokument – również ambiwalentny moralnie proces, któremu podlegają użytkownicy Internetu, to proces indywidualizacji. Jest on owocem specyficznej genezy i historii tego medium. Indywidualizm użytkowników sieci przejawia się często w niechęci czy wręcz agresji w stosunku do wszelkich form jakichkolwiek ograniczeń lub regulacji wolnego przepływu myśli w Internecie i podporządkowania się jakiejkolwiek władzy22. W skrajnej formie zjawisko to przybiera kształt doktryny filozoficznej o nazwie libertarianizm. Kierunek ten absolutyzuje wolność (rozumianą negatywnie – jako „wolność od”), czyni z niej zasadę i wartość fundamentalną, regulującą stosunki społeczne i kulturowe między ludźmi i społecznościami. Konsekwencją doktryny i mentalności libertariańskiej jest, między innymi, obrona i przyznawanie prawnego bytu takim zjawiskom, jak anarchia, pornografia, narkotyki itp. Zarówno indywidualizm w złagodzonej formie, jak i libertarianizm użytkowników Internetu narzucają katechezie wymóg wzmożonej personalizacji przekazu ewangelicznego, a także wytyczają kierunki wychowania moralnego w katechezie internautów. Z libertarianizmem społecznym i kulturowym we wspólnocie przekonań i interesów znajduje się tzw. „neoliberalizm” gospodarczy, uznający za „święte” i nienaruszalne prawo do niczym nie ograniczonej aktywności handlowej i gospodarczej – również i przede wszystkim w Internecie. Odrzuca on wszelką możliwość interwencji państwa i regulacji, które osłabiałyby tę wolność. W wyniku działalności podmiotów bazujących na mentalności neoliberalnej, użytkownicy Internetu wydają się w szczególnym stopniu narażeni na wpływ konsumizmu, który – jak już wcześniej zauważono – może skutkować selektywnością i dowolnością w podejściu do prawd i wiary. To zaś dla katechezy skierowanej do użytkowników Internetu oznacza wezwanie do szczególnej troski o integralność głoszonego i prezentowanego w sieci orędzia ewangelicznego23. Biorąc pod uwagę aspekt społeczny, użytkownicy Internetu to osoby uprzywilejowane, które posiadają znacznie rozszerzone możliwości i zdolności komunikacyjne24. Dostęp do sieci pomaga im „(...) w odpowiedzialnym korzystaniu z wolności i demokracji, rozszerzać zakres dostępnych wyborów w różnych sferach życia, rozszerzać horyzonty edukacyjne i kulturowe, znosić podziały, promować rozwój ludzi na różne sposoby” (p. 9). Jednocześnie jednak – podobnie jak dzieje się to z innymi wyżej omawianymi zjawiskami – w tym wypadku również mamy do czynienia z paradoksalnie dwukierunkowym oddziaływaniem medium. To, co prowadzi do dialogu i jednoczenia, może równocześnie pogłębiać różnice, nierówności, egocentryzm, wyobcowanie i izolację. Dzieje się tak zapewne, między innymi, dzięki specyficznej cesze anonimowości i swego rodzaju „bezkarności” wypowiedzi oraz prezentacji treści w sieci. Ponieważ dialog jest istotnym elementem metody katechetycznej, zaś wychowanie wspólnotowe jednym z jej zadań, stąd logiczne i naturalne wydaje się jej zainteresowanie i aktywna postawa wobec omawianego zjawiska. Wreszcie nie do przecenienia staje się psychologiczny aspekt użytkowania Internetu. Osoby korzystające z tego medium zyskują dostęp do technologii, która na niespotykaną dotąd skalę potencjalnie poszerza możliwości integralnego i wielokierunkowego rozwoju człowieka. Internet „(...) jest natychmiastowy, bezpośredni, ma światowy zasięg, jest zdecentralizowany, interaktywny, nieskończenie rozszerzalny co do treści i oddźwięku, łatwo dostosowujący się i adaptujący w znacznym stopniu. Jest egalitarny, to znaczy – każdy mający odpowiedni sprzęt i umiarkowane umiejętności techniczne może być aktywnie obecny w cyberprzestrzeni, ogłaszać swoje przesłanie światu i domagać się uwagi. Pozwala jednostkom bawić się anonimowością, odgrywać różne role i fantazjować, a także wchodzić we wspólnotę z innymi i dzielić się z nimi”. Jednakże wpływ na sferę osobowości może być również ujemny, bowiem Internet „(...) według gustów użytkowników, pozwala zarówno na aktywny udział, jak i bierne bycie wchłanianym przez «pozbawiony zewnętrznych odniesień świat, poddając się bodźcom o niemal narkotycznym oddziaływaniu ». Może być wykorzystany dla przełamania izolacji jednostek i grup lub do jej pogłębienia” (p. 7). Katecheza w swej funkcji terapeutycznej i ewangelizacyjnej zobowiązana jest do przełamywania i uzdrawiania wszelkiego rodzaju izolacji i alienacji użytkowników Internetu, budując pomost pomiędzy rzeczywistością wirtualną a realną. Jednocześnie wydaje się wskazane, by kreowała ona wzorce pozytywnego i korzystnego dla integralnego rozwoju osobowości, sposobu wykorzystania medium. Postulaty sformułowane w dokumencie Etyka w Internecie skierowane są do różnorakich podmiotów prywatnych, państwowych, społecznych, narodowych i ponadnarodowych. Wypada wymienić te spośród nich, których realizacja wydaje się w sposób szczególny wspierać proces owocnej katechezy przy użyciu Internetu. Są to: – postulat nadzoru rodziców nad wykorzystaniem Internetu przez ich dzieci; – edukacja medialna w kierunku świadomego i krytycznego korzystania z sieci, realizowana przez szkoły, placówki i programy wychowawcze; – unikanie cenzury „uprzedniej” ze strony rządów, z jednoczesną możliwością ingerencji w publikacje propagujące przemoc i demoralizację; – międzynarodowa współpraca w zakresie takich zagadnień, jak ochrona prywatności, własności intelektualnej, upowszechnianie informacji, a także ułatwienie powszechnego dostępu do Internetu. Instrukcję Etyka w Internecie, podobnie jak Orędzie Ojca Świętego kończy akcent chrystocentryczny, wyznaczający „status ontyczny” Internetu w perspektywie rzeczywistości zbawienia. „W każdej epoce, także naszej, ludzie zadają te same podstawowe pytania: «Kim jestem? Skąd przychodzę i dokąd zmierzam? Dlaczego istnieje zło? Co czeka mnie po tym życiu?» Kościół nie może narzucać odpowiedzi, ale może – i musi – głosić światu prawdy, które sam otrzymał. Dziś, tak jak zawsze, przedstawia tę jedyną ostatecznie satysfakcjonującą odpowiedź na najgłębsze pytania życiowe – Jezusa Chrystusa, który „objawia w pełni człowieka samemu człowiekowi i okazuje mu najwyższe jego powołanie”. Jak dzisiejszy świat, tak i media, a w tym Internet, zostały wprowadzone przez Chrystusa, zalążkowo, ale prawdziwie, w granice królestwa Bożego i wprzęgnięte w służbę słowu zbawienia” (p. 18). Tak rozumiany Internet może i powinien stawać się miejscem spotkania człowieka z Chrystusem, co dzieje się i dziać może dzięki wiernej Bogu i człowiekowi „wirtualnej katechezie”.

4. Podsumowanie

    Celem niniejszego artykułu była aspektowa prezentacja głównych wątków treściowych dotyczących Internetu, opublikowanych w bieżącym roku w trzech dokumentach Kościoła. Ich zawartość analizowana była pod kątem katechetycznym. Wynikiem tej analizy jest dostrzeżenie dwojakiego rodzaju relacji katechezy do Internetu. Z jednej strony Internet jawi się jako wyjątkowo atrakcyjne i praktyczne medium katechizacji. Z drugiej natomiast fakt jego istnienia i ambiwalentnego wpływu, jaki wywiera na użytkowników, sytuuje go pośród istotnych problemów nauczania i wychowania medialnego, realizowanego w katechezie dzieci i młodzieży, a także w katechezie dorosłych. Zarówno pierwszy, jak i drugi aspekt relacji katechezy do Internetu cechuje obecność czynników stanowiących z jednej strony szansę, z drugiej zagrożenie (to drugie pojmowane jako „wyzwanie” katechetyczne). Część z nich związana jest ze swoistą naturą Internetu jako medium, inne są wspólne dla rzeczywistości mediów jako takich. Należy przy tym zauważyć, iż istnienie czynników ujmowanych jako zagrożenia (wyzwania) nie osłabia fundamentalnie optymistycznego nastawienia Kościoła do Internetu jako medium, przy pomocy którego Kościół komunikuje się wewnątrz siebie, a także czyni to wobec współczesnego świata. Dalszy rozwój i zakres wykorzystania Internetu jako medium katechizacji uwarunkowany jest realizacją szeregu mniej lub bardziej szczegółowych postulatów i zaleceń, skierowanych przede wszystkim do podmiotów indywidualnych i zbiorowych oraz instytucji działających wewnątrz Kościoła. Podmiotami, do których Kościół kieruje swoje wezwanie są również wszyscy „ludzie dobrej woli”, a także instytucje o charakterze państwowym lub ponadnarodowym. Jako postulat generalny wskazać tu należy wielowymiarową i wieloaspektową edukację medialną w zakresie Internetu. Jej celem jest przygotowanie użytkowników do dojrzałego korzystania z tego medium zarówno w zakresie percepcji, jak i aktywnego tworzenia i przekazu informacji. Postulat ten, odniesiony do większości podmiotów kościelnych i nie tylko – ze szczególną siłą skierowany jest do rodziców, nauczycieli, wykładowców, naukowców, katechetów i wychowawców – osób z powołania zajmujących się nauczaniem i formowaniem ludzkich osobowości. Jak praktycznie wyglądać powinna edukacja medialna, w tym internetowa w katechezie szkolnej i parafialnej – to pytanie do praktyków. W jaki sposób działania i doświadczenia wspierać ma teoria katechetyczna – oto dylemat dla teoretyków. Wydaje się, że dla celów poszukiwania odpowiedzi zarówno na pierwsze, jak i na drugie pytanie, łamy niniejszego czasopisma jawią się jako ze wszech miar odpowiednie.
 1   „Militarny” rodowód Internetu sięga roku 1962, kiedy to RAND Corporation, amerykańska instytucja zajmująca się problemami bezpieczeństwa narodowego, opublikowała raport Paula Barana On Distributed Communications Networks. Opisano w nim ideę systemu komunikacyjnego, mogącego funkcjonować nawet po zniszczeniu części tworzących go łączy i węzłów. W pięć lat później ARPA (Advanced Research Project Agency) – agencja podległa amerykańskiemu Departamentowi Obrony zaprezentowała plan sieci komputerowej, łączącej wybrane uniwersytety i ośrodki naukowe. W 1969 roku powstała sieć ARPANET, która połączyła pierwsze cztery uniwersytety w USA (Stanford Research Institute, Uniwersytet Kalifornii w Los Angeles – UCLA, Uniwersytet Kalifornii w Santa Barbara oraz Uniwersytet Utah). Tę datę uważa się za początek Internetu, mimo, iż samo słowo pojawiło się dopiero w roku 1982.
 2   Por. np.: Sobór Watykański II, Dekret o Środkach Społecznego Przekazu Inter Mirifica; przesłania papieży: Pawła VI i Jana Pawła II z okazji Światowych Dni Środków Społecznego Przekazu; instrukcję Papieskiej Rady do Spraw Środków Społecznego Przekazu: Communio et Progressio; Pornografia i przemoc w środkach społecznego przekazu; Aetatis novae; Etyka reklamy; Etyka w środkach społecznego przekazu i inne.
 3   Każda z tych perspektyw znajduje swoje rozwinięcie w dokumentach Rady do Spraw Środków Społecznego Przekazu, omawianych poniżej.
 4   Obszernie na ten temat wypowiada się dokument Kongregacji do Spraw Duchowieństwa Dyrektorium ogólne o katechizacji (DOK); zob. szczególnie: p. 60-72, 76.
 5   Ilustracją dla tej cechy katechezy jest katechumenat chrzcielny, który cechują wyraźnie zarysowane etapy formacyjne: prekatechumenat, katechumenat, czas oczyszczenia i oświecenia, czas mistagogii (zob. DOK p. 88-89).
 6   Por. DOK 85; 107-108; 116-117.
 7   DOK 85.
 8   Por. jw.
 9   Na temat charakteru eklezjalnego, przekazywanego przez katechezę orędzia ewangelicznego zob. DOK 105-106.
 10   Por. DOK 156-159.
 11   DOK 163-164.
 12   Por. DOK 181-185.
 13   Por. DOK 189-190; 186-188.
 14   Por. DOK 172-176.
 15   Por. DOK 73-75.
16 Na temat roli wspólnoty katechetycznej w procesie przekazu wiary zob. DOK 158-159.
 17   Por. DOK 219.
 18   Jan Paweł II, Orędzie na XXXV Światowy Dzień Środków Masowego Przekazu, p. 3.
 19   Por. Jan Paweł II, Orędzie na XXXVI Światowy Dzień Środków Masowego Przekazu p. 9.
 20   Zob. Papieska Rada do Spraw Środków Społecznego Przekazu, Kościół a Internet, p. 11. 44.
 21   Por. jw. 10-11.
 22   J. Kloch, Wolność w Internecie?, w: (red.) T. Zasępa, Internet... fenomen społeczeństwa informacyjnego, Lublin, Częstochowa
2001, s. 43-44.
 23   Zob. DOK 111-113.
 24   Por. Etyka w Internecie, p. 9.


Grzegorz Grochowski – dr adiunkt Papieskiego Wydziału Teologicznego w Warszawie, wykładowca katechetyki w Archidiecezjalnym Wyższym Seminarium Duchownym w Warszawie, wykładowca katechetyki fundamentalnej i formalnej w Gdańskim Instytucie Teologicznym – filii KUL; katecheta w Ogólnokształcącym Liceum Programów Indywidualnych w Gdańsku.

To jest artykuł płatny.

Aby przeczytać go w całości kup dostęp za 1 kredyt.