Katecheta 5/2003
Katecheta 5/2003
E-wydanie
„Katecheta” jest teraz również dostępny Jako e-wydanie!
Na półkę Katechety
Inscenizacje na rok szkolny
Aleksandra Bałoniak
KSIĄŻKA
5,00 zł

„VERBA DOCENT…”

Wybrane elementy dydaktyczno-wychowawcze systemu edukacyjnego Marii Montessori w katechezie wczesnoszkolnej
Autor: Anna Zellma
Artykuł archiwalny
Współczesna polska katecheza dzieci w wieku wczesnoszkolnym[1] zmierza do efektywnego wspomagania wychowanków w wszechstronnym rozwoju. Korzysta przy tym z osiągnięć świeckich teorii pedagogicznych, które przyjmują pełną, integralną koncepcję człowieka i nie sprzeciwiają się Ewangelii. Dzięki temu dokonuje się włączenie najróżniejszych elementów dydaktyczno-wychowawczych na rzecz efektywnej formacji ludzkiej i chrześcijańskiej dzieci w wieku wczesnoszkolnym, stosownie do ich poziomu rozwoju psychofizycznego[2].
Wśród wielu zróżnicowanych propozycji, możliwych do zastosowania w katechezie dzieci z klas I-III, na szczególną uwagę zasługuje system edukacyjny Marii Montessori[3]. Wybrane elementy tego systemu mogą przyczynić się nie tylko do uatrakcyjnienia katechezy, ale i do efektywnego wspierania integralnego rozwoju dzieci w wieku wczesnoszkolnym, również w dziedzinie wychowania religijnego.
Analiza podjętego w artykule problemu przedstawiona zostanie w trzech aspektach. Pierwszy dotyczyć będzie ogólnych założeń systemu edukacyjnego Marii Montessori, drugi – adaptacji do katechezy wybranych propozycji wspomagania dzieci klas I-III w integralnym rozwoju, opracowanych przez Marię Montessori, trzeci – znaczenia systemu edukacyjnego Marii Montessori dla teorii i praktyki katechetycznej.
 
I. Ogólne założenia systemu edukacyjnego Marii Montessori
 
Wypracowany przez Marię Montessori na początku XX wieku system edukacyjny, zwany też metodą Marii Montessori, jest krytyczną reakcją na herbartowską „szkołę tradycyjną”. Jego podstawę stanowi wyjście „od dziecka”, od jego naturalnej potrzeby aktywności, będącej zarazem oznaką i warunkiem jego rozwoju[4].
Autorka analizuje rozwój dziecka od narodzenia aż po osiągnięcie wieku dorosłego, najwięcej jednak uwagi poświęca etapom rozwojowym związanym z edukacją elementarną, a więc obejmującym dzieci od 3 do 12 lat. Jest to bowiem, jak słusznie podkreśla Montessori, czas kształtowania się podstawowych elementów strukturalnych osobowości i cech charakteru - znaczących w życiu dorosłym[5].
Zdaniem Montessori, dzieci są niestrudzone w swojej aktywności i konsekwentne w podjętym działaniu. Nie tylko nie boją się one wysiłku, ale i permanentnie go poszukują, by następnie – po rozpoznaniu określonych zadań – podjąć się ich wykonania[6]. Dzięki temu dzieci są zdolne do rozwoju siebie i swojego człowieczeństwa. Trzeba je, zdaniem Autorki, w tym rozwijaniu spontanicznej aktywności jedynie wspomagać[7].
Podstawą edukacji - według Montessori - jest kształcenie zmysłów, zwłaszcza dotyku i wzroku. Za fundament tego kształcenia Autorka przyjmuje kojarzenie percepcji zmysłowej z nazwą, poznawania przedmiotów według nazw i wywoływanie nazw według przedmiotu. Dzięki temu dzieci są stopniowo prowadzone od wrażeń poprzez formowanie pojęć konkretnych i abstrakcyjnych do tworzenia skojarzeń pamięciowych[8].
Wspomaganie dzieci w rozwijaniu spontanicznej i wielostronnej aktywności i w kształceniu, tak istotnych w prawidłowym rozwoju osobowym, zmysłów dokonuje się głównie poprzez tworzenie warunków i sytuacji sprzyjających integralnemu rozwojowi każdego dziecka, a więc poprzez środowisko wychowawcze - odpowiednio zorganizowane, dostosowane do właściwości psychicznych dzieci. Zadaniem wychowawcy jest więc przygotowanie przyjaznego dziecku otoczenia. Środowisko to, jak wynika z wypowiedzi Montessori, powinno wychodzić naprzeciw rozwijającym się potrzebom dziecka i pozwalać mu je swobodnie, bez przeszkód realizować. Tylko dzięki tak zorganizowanej i ukierunkowanej indywidualizacji nauczania i wychowania nauczyciel może wyzwalać u dzieci wewnętrzną motywację do działania, uczenia się i samowychowania, a przez to pomóc im w ich samorozwoju i autoformacji[9].
Wychowawca, według założeń Montessori, jest nie tylko odpowiedzialny za przygotowanie środowiska wychowawczego, ale stanowi jego integralną część. Wchodzi on w skład osobowego komponentu przygotowanego otoczenia. Spokój nauczyciela, miłość, cierpliwość i szacunek dla dziecka oddziałują na wychowanków, są dla nich źródłem pozytywnych doświadczeń, gwarantują poczucie akceptacji i bezpieczeństwa[10]. Obok wychowawcy komponent osobowy tworzą: zróżnicowana pod względem wieku grupa dzieci[11] i rodzice.
Kolejny, wyodrębniony przez Montessori komponent celowo zorganizowanego środowiska ma charakter materialny. Konstytuują go takie elementy, jak odpowiednio zaprojektowany budynek i ogród, sale zajęć z wszystkimi urządzeniami i wyposażeniem, a zwłaszcza materiał rozwojowy i inne pomoce dydaktyczne wspierające aktywność dzieci[12].
Trzeci komponent przygotowanego środowiska jest związany ze strategią wspomagania wychowanków w integralnym rozwoju. Obejmuje on zasady pedagogiczne, zgodnie z którymi należy realizować proces nauczania i wychowania oraz formy organizacyjne edukacji[13].
Ważnym elementem w systemie Montessori jest - postulowane przez Autorkę - wdrożenie dzieci do umiłowania środowiska naturalnego. Polega ono na bezpośrednim zaznajamianiu dzieci z otaczającą przyrodą - ze światem roślin i zwierząt, z jednoczesnym zaszczepieniem w wychowankach miłości do środowiska naturalnego. Zdaniem Montessori, dzieci siejąc rośliny, patrząc jak one wzrastają, stają się szczęśliwe, bogatsze w pewne doświadczenia[14]. Ta praca twórcza jest dla nich czymś zupełnie nowym, umożliwiającym poznawanie własnej natury i natury najbliższego środowiska, a zarazem wzbudzającym zaciekawienie, radość i zadziwienie. Ma ona wraz z proponowanymi przez Montessori grami dydaktycznymi zastąpić typowo dziecięce zabawy. W systemie Montessori są bowiem zanegowane zabawy dziecięce jako element wychowawczy i kształcący[15].
Autorka neguje również rozwój wyobraźni dziecka, co w konsekwencji prowadzi do wyeliminowania bajek dziecięcych, które są nie tylko podstawowym elementem rozwijającym wyobraźnię dziecka, ale i materiałem wychowawczym, będącym nośnikiem wartości moralnych. Jej zdaniem, opowiadania nierzeczywiste, wymyślone mogą doprowadzić do niepotrzebnego zamieszania w umyśle dzieci. Wiedza dzieci, według Montessori, powinna opierać się jedynie na faktach. W odkrywaniu i poznawaniu faktów ma dzieciom pomagać nauczyciel-wychowawca, który powinien - zdaniem Autorki - „uczyć mało, obserwować dużo, a przede wszystkim kierować działalnością psychologiczną dzieci i ich rozwojem fizjologicznym”[16].
Z powyższych założeń systemu edukacyjnego Marii Montessori wynika, że zmierza on do przełamania formalizmu i rygoryzmu w nauczaniu i wychowaniu dzieci. Rozciąga się on na wiele wymiarów nauczania i wychowania. Jest więc szeroki, przez co może mieć zastosowanie na różnych etapach edukacji i w kontekście różnych przedmiotów nauczania szkolnego, między innymi w katechezie. Wymaga jednak odpowiedniej modyfikacji ukierunkowanej na wykorzystanie innowacyjnych, twórczych propozycji, służących wszechstronnemu rozwojowi dzieci, a eliminujących zawarte w nim błędy. Całość postulatów Montessori jest wręcz niemożliwa do zastosowania - nie tylko ze względów organizacyjnych, ale i merytorycznych.
 
II. Adaptacja wybranych propozycji dydaktyczno-wychowawczych systemu edukacyjnego Marii Montessori do katechezy wczesnoszkolnej
 
Propozycje zawarte w systemie Marii Montessori mają obok ogólnych założeń także charakter szczegółowy. Autorka traktuje je bardzo szeroko. Stara się wskazać wychowawcom na konkretne zastosowanie propozycji, zwłaszcza w wychowaniu przedszkolnym, uwzględniając także płaszczyznę religijną. Montessori respektuje działanie Łaski Bożej w duszy dziecka, akcentuje fakt, że Bóg jest pierwszym i najważniejszym wychowawcą i zachęca do tego, by mobilizować dzieci do realizowania się poprzez wiarę[17]. Takie założenie jest więc znaczące dla katechezy. Nie wszystkie jednak propozycje Montessori są możliwe do zastosowania w katechezie dzieci w wieku wczesnoszkolnym. Istnieje bowiem szereg ograniczeń organizacyjnych. Powstaje zatem pytanie, jakie elementy dydaktyczno-wychowawcze systemu edukacyjnego Montessori można zaadaptować do katechezy dzieci w wieku wczesnoszkolnym i w jaki sposób to uczynić?
Odpowiedzieć można poprzez analizę następujących zagadnień: zasad pracy dydaktyczno-wychowawczej, materiału dydaktycznego i wyposażenia klasy katechetycznej w szkole.
 
1. Zasady pracy dydaktyczno-wychowawczej
 
Maria Montessori przywiązywała dużą wagę do zasad dydaktyczno-wychowawczych. Zdaniem Autorki, stanowią one podstawę dla świadomej, celowej i efektywnej edukacji, regulują bowiem postępowanie dydaktyczno-wychowawcze nauczyciela, określając sposoby wcielania w życie celów edukacyjnych[18]. Takie założenie koresponduje z integralnie ukierunkowanym kształceniem katechetycznym, w którym zwraca się uwagę na konieczność uwzględniania najogólniejszych prawidłowości procesu nauczania-uczenia się i wychowania.
Maria Montessori do najważniejszych zasad pracy dydaktyczno-wychowawczej zalicza: zasadę indywidualizacji, samodzielności, swobody i wolności w działaniu, ograniczenia, ładu i porządku, a także specyficznie rozumianą zasadę przeżyciowości i wychowania do ciszy. Zdaniem Autorki, zapewniają one podmiotowy charakter nauczania i wychowania dzieci i umożliwiają dokonywanie się procesu przystosowania, wzrastania dzieci w środowisko społeczno-kulturowe, w tym także eklezjalne[19]. Są więc znaczące dla edukacji katechetycznej dzieci w wieku wczesnoszkolnym.
Zasada indywidualizacji polega na różnicowaniu zadań i wymagań stawianych uczniom, stosownie do ich możliwości psychofizycznych, warunków i osiągnięć rozwojowych. Do realizacji tej zasady służą: zróżnicowane wiekowo grupy dzieci, przykładanie dużej wagi do obserwacji dzieci w celu poznawania ich poziomu rozwoju, określenia aktualnych umiejętności i preferencji, zainteresowań, uzdolnień i okresów szczególnej wrażliwości na poszczególne rodzaje stymulacji rozwoju. Pozyskane w ten sposób informacje o poszczególnych dzieciach mają być, według Marii Montessori, wykorzystywane do efektywnego wspomagania dzieci we wszechstronnym rozwoju[20]. Tak określona zasada indywidualizacji jest więc znacząca dla katechezy dzieci w wieku wczesnoszkolnym. Koresponduje ona z zasadą indywidualizacji, wypracowaną w dydaktyce katechezy.
Kolejną - niemniej istotną dla katechezy dzieci w wieku wczesnoszkolnym - zasadą dydaktyczno-wychowawczą, jaką proponuje Montessori, jest zasada samodzielności. Przypomina ona nauczycielowi o potrzebie takiej organizacji zajęć, która pozwala na przygotowanie dzieci do samodzielnego życia poprzez umożliwianie im podejmowania w sposób swobodny pewnych celowych czynności i praktycznych zadań[21].
Samodzielności dziecka w toku katechezy sprzyja – zgodnie z propozycją Montessori – dostępność wszystkich materiałów dydaktycznych, znajdujących się w klasie szkolnej. Powinny one mieć swoje stałe miejsce na półkach, w specjalnie zaprojektowanych szafkach, skąd katechizowani mogą brać je samodzielnie i samodzielnie odkładać. Niemniej istotna jest tu także możliwość dokonywania samokontroli przez katechizowane dzieci. Służy temu wbudowywanie kontroli błędów w materiał dydaktyczny. Dzięki temu dzieci nabywają umiejętności analizy i oceny własnego działania, rozwijania wewnętrznej motywacji do działania[22].
Z zasadą samodzielności wiąże się integralnie zasada wolności i swobody w działaniu. Odnosi się ona do możliwości wyboru przez dzieci rodzaju przedmiotu aktywności, czasu, miejsca i formy pracy oraz sposobu jej wykonania. Dzięki temu dzieci mogą planować i przemyśleć swoje czynności, wykonywać je odpowiedzialnie i konsekwentnie. To z kolei umożliwia wspomaganie dzieci w kształtowaniu autonomii wewnętrznej, zdolności do odpowiedzialności za podejmowane decyzje, ocenę, wartościowanie, wybory i ponoszenie konsekwencji własnych działań[23].
„Granicą swobody powinien być, jak stwierdza Montessori, interes zbiorowy, a formą to, co nazywamy grzecznym zachowaniem się i taktownym postępowaniem. Nie można więc dziecku pozwolić na obrażanie kogoś lub szkodzenie komuś. Wszystkie inne odruchy, które byłyby pożyteczne, nie mogą być hamowane”[24]. Z tego wynika, że prawo dziecka do wolności i swobody w działaniu ograniczone jest takim samym prawem innych dzieci. Dlatego każde dziecko powinno korzystać ze swego prawa do wolności tak, aby respektować cudzą wolność. Zadaniem nauczyciela jest więc wychowanie dzieci do kierowania się nie tylko interesem własnym, ale także dobrem innych osób, jak również wspomaganie dzieci w zdobywaniu orientacji w otoczeniu, w którym przebywają - w jego strukturze, układzie, zasadach posługiwania się przedmiotami i zachowania się w kontaktach z innymi osobami oraz wdrażanie do utrzymania wokół siebie ładu i porządku.
Scharakteryzowana zasada wolności i swobody w działaniu jest bardzo ważna dla katechezy dzieci wczesnoszkolnych. Pozwala ona na tworzenie warunków które wspomagałyby katechizowanych uczniów w dokonywaniu wyborów, podejmowaniu osobistych, odpowiedzialnych decyzji i uświadamianiu, że nic nie może człowieka zwolnić z odpowiedzialności za własne życie, własne wybory i działania. Zasada ta domaga się, aby katecheta stawiał dzieci w sytuacjach problemowych, zadaniowych, które wymagają dostrzegania innych osób, ich godności, sytuacji życiowej i wychodzenia z pomocą potrzebującym wsparcia.
Zwieńczeniem zasad montessoriańskich, istotnych w katechezie dzieci wczesnoszkolnych, są specyficznie rozumiane zasady przeżyciowości i wychowania do ciszy. Zwracają one uwagę na stwarzanie katechizowanym dzieciom warunków do rozwijania wewnętrznej pobożności.
Zasada przeżyciowości postuluje świadome wspieranie przeżyć religijnych dzieci. Pisząc o przeżyciu Montessori ma na myśli całość postawy dziecka, a więc komponent intelektualny, wolitywny i emocjonalny. Uczucie jest tu jedynie bodźcem do głębszego zrozumienia Prawdy. Źródło przeżyć katechizowanych dzieci w wieku wczesnoszkolnym tkwi, m. in. w obrazowym przekazywaniu przez katechetę biblijnych opowieści, historii, hagiografii, wydarzeń z życia, jak też w liturgii, czytaniach liturgicznych, procesjach, błogosławieństwach, poświęceniach, roku kościelnym, modlitwie medytacyjnej, przyjmowaniu sakramentów i w adoracji Jezusa w Najświętszym Sakramencie. Nie jest ono jednak wystarczające, wymaga odpowiednio uformowanej osobowości katechety i otwarcia zarówno dzieci, jak i katechety na działanie łaski Bożej. Najmocniejszą siłą, która ożywia religijne przeżycia katechizowanych dzieci w wieku wczesnoszkolnym jest łaska Boża. Bóg bowiem daje wzrost, a katecheta może jedynie wspomagać dzieci w otwieraniu się na łaskę Bożą (1 Kor 3, 7). Istotna jest tu modlitwa katechety za wychowanków, jego współpraca z Bogiem w dziele wychowania dzieci[25].
Wzmacnianiu doświadczeń religijnych katechizowanych dzieci w wieku wczesnoszkolnym służy także wychowanie do ciszy. Marii Montessori nie chodzi jedynie o ciszę w czasie modlitwy, czy też o brak hałasu, lecz o ciszę będącą skutkiem wewnętrznej i zewnętrznej równowagi, którą osiągają dzieci dzięki polaryzacji uwagi. Zdaniem Autorki, tego rodzaju wychowaniu służy unikanie w otoczeniu głośnych dźwięków, krzykliwych kolorów, ostrego światła, nieporządku niosącego ze sobą dysharmonię i wzbudzającego niepokój. Wychowanie do ciszy pozwala na nabywanie zdolności do spokojnej pracy, rozbudzanie u dzieci w wieku wczesnoszkolnym wewnętrznej aktywności w dziedzinie poznania Boga, wnikania w istotę chrześcijaństwa i umożliwia osobiste spotkanie z Bogiem na modlitwie. Dzięki wychowaniu do ciszy dzieci w wieku wczesnoszkolnym pogłębiają także więzi między sobą, uczą się lepszego zrozumienia innych osób i skuteczniejszego z nimi komunikowania[26]. Wychowanie do ciszy stanowi podstawę do kształtowania postaw modlitewnych i społeczno-moralnych. Wyznacza więc istotny we współczesnej katechezie szkolnej kierunek działań dydaktyczno-wychowawczych katechety, zmierzających do wspomagania dzieci w osobowym spotkaniu z Bogiem i w nawiązaniu z Nim przyjaźni.
 
2. Materiał dydaktyczny
 
Zdaniem Marii Montessori, nie wystarczy znać zasady dydaktyczno-wychowawcze, aby efektywnie stymulować rozwój dzieci. Zasady w sposób ogólny normują postępowanie edukacyjne, przypominając wychowawcy o konieczności liczenia się z najogólniejszymi prawidłowościami procesów nauczania-uczenia się i wychowania, wytyczając kierunek prawidłowych interakcji edukacyjnych. Wymagają jednak wykorzystania odpowiedniego materiału dydaktycznego, przez który Maria Montessori rozumie materialne składniki otoczenia, umożliwiające wspomaganie dzieci w ich rozwoju. Tak określony materiał, zwany także przez Autorkę, materiałem rozwojowym, jest zróżnicowany[27]. Zawsze jednak zastosowany w katechezie – niezależnie od jego specyfiki – odpowiada materiałowi Marii Montessori w ogólności i stanowi pomoc nie tyle dla katechety, co dla katechizowanych. Ma on wspomagać uczniów w nawiązaniu osobowego kontaktu z Bogiem i w rozwoju religijnym. Zadaniem katechety jest odpowiednie przygotowanie materiału katechetycznego, jego rozmieszczenie i udostępnianie dzieciom w sposób logicznie uporządkowany, tworzący całość programową[28].
Materiał dydaktyczny przygotowywany dla katechizowanych dzieci w wieku wczesnoszkolnym nie może składać się z abstrakcyjnych symboli, lecz powinien przedstawiać w sposób prosty, „namacalny” i stopniowy to, co zawiera się w Biblii i w liturgii. Katecheta - przygotowując materiał dla dzieci w wieku wczesnoszkolnym - nie może niczego wymyślać, lecz jedynie nadać treść konkretną, maksymalnie zgodną ze źródłami i wskazującą na istotę rzeczy. Wymaga to dogłębnego poznania określonych treści biblijnych i liturgicznych[29].
W katechezie dzieci wczesnoszkolnych na szczególną uwagę zasługuje materiał do ćwiczeń z życia praktycznego. Są to różnego rodzaju pomoce dydaktyczne, niezbędne do praktycznych ćwiczeń związanych z codziennym życiem religijnym i ze sprawowaniem sakramentów, takie, jak na przykład: kropielnica ze święconą wodą, obrazy, posągi, nasiona pszenicy, winogrono, naczynia liturgiczne, naczynia z wodą, kwiaty, przedmioty potrzebne do udzielania sakramentu chrztu, pokuty i pojednania, Eucharystii[30]. Dzięki nim katechizowane dzieci mogą zrozumieć istotę poszczególnych sakramentów, dostrzec ich znaczenie w życiu chrześcijanina i kształtować w sobie odpowiednie postawy wobec tych sakramentów. Wszystko to służy poprawnemu przygotowaniu dzieci w wieku wczesnoszkolnym do Pierwszej Komunii Świętej[31]. Pomoce przyciągają uwagę katechizowanych dzieci, wychodzą naprzeciw naturalnej potrzebie bezpośredniego poznawania tego, co istotne w życiu człowieka, ułatwiają kształtowanie umiejętności potrzebnych w codziennym życiu chrześcijanina. Sprawiają też, że dzieci przyswajają sobie pewne zasady postępowania, które sprzyjają budowaniu wynikających z wiary postaw odpowiedzialności za siebie i otoczenie.
Obok wyżej opisanej kategorii materiału dydaktycznego na uwagę katechetów zasługują także materiały sensoryczne i językowe. Pierwsza kategoria tego rodzaju materiałów dydaktycznych obejmuje na przykład: miniatury przedmiotów i szat liturgicznych, rzeczy potrzebne do udzielania sakramentów, odpowiednie modele związane z rokiem liturgicznym (żłóbek w czasie Adwentu, krzyż i góra Kalwaria podczas Wielkiego Postu), figurki Jezusa, Apostołów, świętych, Maryi, akcesoria stosowane w liturgii (kadzidło, świece, woda święcona, Pismo św.)[32]. Tego rodzaju materiał dydaktyczny służy do rozwijania zmysłów katechizowanych dzieci w młodszym wieku szkolnym. Jego zastosowanie pozwala wychowankom wysubtelnić wrażliwość zmysłów: wzroku, węchu, słuchu, dotyku, smaku i pomaga w rozpoznawaniu, różnicowaniu oraz porządkowaniu bogactwa wrażeń dostarczanych przez otoczenie.
Materiał językowy można wykorzystać, wprowadzając katechizowane dzieci w wieku wczesnoszkolnym w „sztukę” czytania Pisma św., jako Słowa Boga skierowanego do człowieka, jak również wspomagając je w nabywaniu zdolności do opowiadania historii biblijnych i wdrażając do indywidualnej modlitwy. Maria Montessori przestrzega jednak nauczycieli przed opowiadaniem historii biblijnych z zastosowaniem zdrobnień i mieszaniem elementów biblijnych z bajkowymi. Jedynie właściwie przygotowany i zastosowany materiał językowy służy kształtowaniu i rozwijaniu postawy dialogu z Bogiem, wdraża do słuchania Słowa Bożego i odpowiadania na nie[33]. Taki wymóg koresponduje ze stwierdzeniami współczesnych dydaktyków katechezy, którzy zwracają uwagę na potrzebę wykorzystania opowiadań biblijnych w szkolnym nauczaniu religii i omawiają sposoby postępowania dydaktycznego w toku zastosowania tej metody[34].
Zastosowanie różnych kategorii materiału dydaktycznego nie może być przypadkowe, lecz wymaga logicznego ze sobą powiązania. Praca z jednym materiałem powinna przygotowywać katechizowane dzieci do wykorzystywania w ich działalności następnego materiału, stawiającego przed dziećmi trudniejsze zadania. Umożliwia ona katechizowanym zdobywanie podstawowego zasobu wiadomości religijnych, budowanie właściwego zasobu pojęć, który jest niezbędny w przechodzeniu dziecka od konkretu do działalności na poziomie abstrakcyjnym. Poza tym materiał dydaktyczny pomaga w porządkowaniu i klasyfikowaniu zdobytych przez dziecko doświadczeń religijnych, co ma istotne znaczenie dla rozwoju religijnego i kształtowania dojrzałych postaw chrześcijańskich. Jednocześnie materiał dydaktyczny spełnia funkcję diagnostyczną. Umożliwia wykrycie braków, zaburzeń i trudności w zakresie wychowania religijnego, określenie aktualnego poziomu rozwoju religijnego i potencjalnych możliwości dziecka w wieku wczesnoszkolnym. Jest więc istotnym elementem wspomagającym efektywne kształcenie katechetyczne.
 
3. Wyposażenie klasy katechetycznej w szkole
 
Organizowanie zajęć katechetycznych według propozycji Marii Montessori wymaga odpowiedniego przygotowania otoczenia, w którym ma miejsce katecheza dzieci w wieku wczesnoszkolnym. Pomieszczenie to Autorka nazywa „atrium”. Wszystko co się w nim znajduje, ma być - zdaniem Marii Montessori - skierowane na życie nadprzyrodzone, koncentrować się wokół osoby Jezusa Chrystusa i mieć charakter liturgiczny, a przez to przypominać bardziej kościół niż tradycyjną salę lekcyjną. Autorka podaje szczegółowe wskazania w zakresie wyposażenia wnętrza „atrium”[35].
W środowisku współczesnej szkoły możliwe jest wykorzystanie wybranych elementów znajdujących się w klasycznym „atrium”, stosownie do możliwości danej szkoły. Chodzi o stworzenie swego rodzaju kącika religijnego. W tym kąciku można ustawić figurę Jezusa i Matki Bożej oraz figurki (miniaturki) kilku świętych, na przykład tych, którzy patronują katechizowanym dzieciom, jak również kartki z napisami modlitw: „Ojcze Nasz”, „Zdrowaś Maryjo, „Chwała Ojcu”, „Credo”, czy też kartki z tekstem: przykazań Bożych, głównych prawd wiary, darów Ducha Świętego. Obok tego wskazane jest także umieszczanie przedmiotów pomagających katechizowanym dzieciom w poznawaniu zagadnień liturgicznych i kształtowaniu postaw eucharystycznych[36].
Zgodnie ze wskazaniami Marii Montessorii w sali katechetycznej trzeba wyakcentować Pismo św., umieszczając obok niego świecę przypominającą paschał. Dzieci mogą przynosić kwiaty i stawiać je obok figury Jezusa oraz Jego Matki. W ten sposób powstanie kącik modlitewny[37]. Na szczególną uwagę zasługuje tu umieszczenie w katechetycznej sali nisko zawieszonych na ścianach scen z Pisma Świętego Starego i Nowego Testamentu oraz obrazów związanych z rokiem liturgicznym, namalowanych przez katechizowanych uczniów. Dzieci w wieku wczesnoszkolnym mogą samodzielnie malować tego rodzaju obrazy, jak również wykonać inne pomoce katechetyczne[38]. Dzięki temu całe wnętrze katechetycznej sali oddziałuje na zmysły wychowanków i pomaga im w przeżywaniu treści religijnych.
Typowa katechetyczna sala przeznaczona dla dzieci w wieku wczesnoszkolnym powinna być przestronna, pomalowana jasnymi barwami i mieścić meble dostosowane do wzrostu i możliwości fizycznych dzieci. Regały, półki i szafki mają być niskie tak, by dzieci mogły korzystać z przechowywanych w nich pomocy katechetycznych. Materiały dydaktyczne powinny mieć swoje stałe miejsce w sali i na półce, zgodnie z wcześniejszym ich uporządkowaniem. W ten sposób katechetyczna sala – wraz z zamieszczonymi w niej eksponatami - wspiera wszechstronny rozwój dzieci w młodszym wieku szkolnym. Pomaga wychowankom nie tylko w zapamiętywaniu wiadomości religijnych, ale także w ich zrozumieniu i przeżywaniu.
Takie wyposażenie sali katechetycznej wymaga jednak zaangażowania ze strony katechety, jego troski o to, by dzieci zaczynały dostrzegać związki pomiędzy życiem codziennym i religijnym. Chodzi tu o proponowanie wychowankom pomocy i materiałów rozwojowych oraz o uwrażliwianie ich na fakt, że modele nie są tożsame z rzeczywistością, lecz tylko są środkami dydaktycznymi służącymi poznawaniu poszczególnych przedmiotów, co z kolei pomaga w przeżywaniu treści religijnych. W ten sposób dokonuje się wspomaganie dzieci w rozwoju duchowym, aktywizowanie ich do otwarcia się na łaskę Bożą poprzez pobudzanie intelektu, woli i uczuć dzieci do przyjęcia daru miłości Bożej. Katecheta może to uczynić własną osobowością, świadectwem wiary, służbą na rzecz dzieci w młodszym wieku szkolnym i modlitwą za katechizowanych.
 
III. Znaczenie systemu edukacyjnego Marii Montessori dla teorii i praktyki katechetycznej
 
Opisane wyżej wybrane elementy dydaktyczno-wychowawcze systemu edukacyjnego Marii Montessori są jedną z propozycji unowocześnienia i uatrakcyjnienia katechezy dzieci w wieku wczesnoszkolnym. Stwarzają szansę na taką organizację katechezy szkolnej, dzięki której możliwe jest zrozumienie poznawanych wiadomości religijnych oraz ich przeżywanie. Służą także stopniowemu wprowadzaniu dzieci do liturgii Kościoła, zwłaszcza przygotowaniu do świadomego uczestnictwa w Eucharystii, a przez to także do przyjęcia Pierwszej Komunii Świętej. Wymagają jednak dopracowania, stosownie do specyfiki polskiej szkoły.
Wypracowane przez Marię Montessori propozycje dydaktyczno-wychowawcze z uwagi na ich wartość edukacyjną i znaczenie dla efektywnego wspomagania dzieci w rozwoju religijnym powinny znaleźć właściwe sobie miejsce w przygotowywanych programach nauki religii dla dzieci w wieku wczesnoszkolnym. Nie chodzi tu jednak o bezkrytyczne przyjmowanie systemu montessoriańskiego, lecz o asymilowanie i przetwarzanie elementów metodycznych dla dobra wychowanków. Dzięki temu możliwe staje się wykorzystanie osiągnięć pedagogiki Marii Montessori na rzecz wszechstronnego rozwoju katechizowanych dzieci w wieku wczesnoszkolnym i wspomagania uczniów w osobowym spotkaniu z Bogiem oraz w kształtowaniu postaw wynikających z wiary.
Aplikacja wybranych elementów dydaktyczno-wychowawczych systemu Marii Montessori powinna także znaleźć swoje miejsce w ramach studiów teologicznych i w toku permanentnej formacji katechetów. Chodzi tu zarówno o ukazywanie znaczenia propozycji edukacyjnych Marii Montessori dla wspomagania wychowanków w rozwoju religijnym, jak też o zaznajamianie z możliwościami przygotowania i realizacji katechez dzieci w wieku wczesnoszkolnym według propozycji Marii Montessori. Trzeba jednocześnie wskazywać na możliwości współdziałania katechetów z innymi wychowawcami, którzy korzystają ze wskazań montessoriańskich. W ten sposób możliwa jest wymiana myśli pomiędzy katechetą a innymi nauczycielami.
Praca nad zastosowaniem wybranych elementów dydaktyczno-wychowawczych systemu edukacyjnego Marii Montessori w katechezie wczesnoszkolnej wymaga wypracowania teoretycznych propozycji w tym zakresie i ich stopniowej weryfikacji w praktyce, by na tej podstawie można było sformułować nowe, wspierające działania Boga strategie katechizacji dzieci w wieku wczesnoszkolnym. Otwiera się zatem obszerne pole badań teoretyczno-empirycznych, nad którymi teoretycy katechezy i pedagogiki chrześcijańskiej powinni pracować we współpracy z katechetami i wychowawcami.
 
Anna Zellma - dr katechetyki, adiunkt na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie

[1] Termin „wiek wczesnoszkolny” w niniejszym opracowaniu odnosi się - zgodnie z klasyfikacją etapów edukacji katechetycznej zawartą w „Podstawie programowej katechezy Kościoła katolickiego w Polsce” - do uczniów klas I-III szkoły podstawowej, a więc dzieci w wieku 7-9 lat. Ten przedział wiekowy jest także wyodrębniany w psychologii rozwoju człowieka. Edukacja katechetyczna na tym etapie koncentruje się wokół inicjacji w sakramenty pokuty i pojednania oraz Eucharystii. - zob. Podstawa programowa katechezy inicjacji w sakramenty pokuty i pojednania oraz Eucharystii - klasy I-III, w: Konferencja Episkopatu Polski, Podstawa programowa katechezy Kościoła katolickiego w Polsce, Kraków 2001, s. 22 i nn.
[2] W niniejszym opracowaniu pomija się charakterystykę dzieci w wieku wczesnoszkolnym, odsyłając do „Podstawy programowej katechezy Kościoła katolickiego w Polsce”.
[3] Maria Montessori (1870-1952) – włoska lekarka i pedagog. Zreformowała wychowanie przedszkolne we Włoszech. Stworzyła system edukacyjny - zwłaszcza w zakresie nauczania i wychowania przedszkolnego, w którym pozostawiono pełną swobodę dziecku w rozwijaniu spontanicznej aktywności. System ten opracowała Autorka na podstawie wielokierunkowych studiów teoretycznych z zakresu medycyny filozofii i psychologii oraz bogatej, wieloletniej praktyki pedagogicznej, jaką zdobyła pracując z dziećmi w różnym wieku, o różnym poziomie rozwoju, w różnych szkołach oraz prowadząc wykłady i kursy pedagogiczne dla nauczycieli z wielu krajów świata. Założenia systemu edukacyjnego oraz najważniejsze aspekty jego realizacji Maria Montessori wyłożyła w ponad 20 pracach, przetłumaczonych na wiele języków. Na język polski została przetłumaczona tylko pierwsza książka M. Montessorii, Domy dziecięce (Le Casa dei Bambini). Metoda pedagogiki naukowej w wychowaniu najmłodszych dzieci, Warszawa 1913. Istnieje jednak szereg opracowań dotyczących sposobów wykorzystania materiałów dydaktycznych Marii Montessori, jak również przenoszenia zaproponowanych przez nią idei i założeń jej systemu na wyższe szczeble edukacji szkolnej, zob. m.in. G. Badura-Strzelczyk, Pomóż mi zrobić to samemu, Kraków 1998; (red.) S. Guz, Metoda Marii Montessori. Historia i współczesność, Lublin 1994.; tenże, Edukacja w systemie Montessori, t. 1-2, Lublin 1998.
[4] L. Chmaj, Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku, Warszawa 1982, s. 159-161.
[5] M. Montessorii, Domy dziecięce ..., dz. cyt., s. 12-14.
[6]Tamże, s. 12-14.
[7] Tamże, s. 12-14.
[8]Tamże, s. 187.
[9] Tamże, s. 187.
[10] Tamże, s. 187.
[11] W klasycznych założeniach systemu edukacyjnego Marii Montessori nie występuje podział na zróżnicowane wiekowo grupy. Zdaniem Autorki, dzieci powinny być kształcone w zróżnicowanych wiekowo grupach, stosownie do poszczególnych etapów edukacji. Na pierwszym poziomie edukacji znajdują się dzieci w wieku przedszkolnym (od 3 do 6. r. ż.); na drugim dzieci w wieku wczesnoszkolnym (od 6 do 9 r. ż.); na trzecim dzieci w średnim wieku szkolnym (od 9 do 12 r. ż.). Liczba dzieci w każdej grupie miała wynosić 25 osób. Współcześnie tego rodzaju założenie jest uwzględniane jedynie w typowych przedszkolach i szkołach montessoriańskich. W tradycyjnych szkołach taki wymóg nie jest możliwy do zastosowania. Dlatego wielu nauczycieli wykorzystuje jedynie wybrane elementy systemu Marii Montessori, pomijając to założenie. Zob. Metoda Marii Montessori. Domy dziecięce, w: Źródła do dziejów wychowania i myśli pedagogicznej, t. 3, Księga I, (oprac.) S. Wołoszyn, Myśl pedagogiczna w XX stuleciu, Kielce 1998, s. 173-194.
[12] S. Guz, Edukacja w systemie Montessori, t. 1, dz. cyt., s. 18.
[13] Tamże, s. 18.
[14] B. Matyjas, Działania pedagogiczne (dydaktyczno-wychowawcze) na szczeblu elementarnym w poglądach i pracy Marii Montessori, „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Bydgoszczy. Studia Pedagogiczne”, 1999 z. 35, s. 16-17.
[15] M. Montessori, Domy dziecięce ..., dz. cyt., s. 97-98.
[16] Tamże, s. 129.
[17] M. Miksza, Wybór wypowiedzi Marii Montessori (1870-1952) o wychowaniu człowieka, w: (red.) B. Juraś-Krawczyk, B. Śliwierski, Pedagogiczne drogowskazy, Kraków 2000, s. 97. Zob. także. T. Rawska, Wychowanie religijne w pedagogice Marii Montessori - historia i współczesność, „Paedagogia Christiana”, nr 3/1999, s. 111.
[18] M. Montessori, Domy dziecięce..., dz. cyt., s. 64-65.
[19] Tamże, s. 65-67.
[20] Tamże, s. 65-67.
[21] Tamże, s. 85.
[22] Tamże, s. 85.
[23] Tamże, s. 67.
[24] Tamże, s. 68.
[25] T. Rawska, Wychowanie religijne w pedagogice Marii Montessori - historia i współczesność, art. cyt., s. 113. Zob. także M. Miksza, Wybór wypowiedzi Marii Montessori (1870-1952) o wychowaniu człowieka, art. cyt., s. 96-98.
[26] R. Szmytka, Ćwiczenia codziennego dnia w teorii pedagogicznej Marii Montessori, „Wychowanie na co dzień”, nr 7-8/1998, s. 13-14.
[27] M. Montessori proponuje kilka kategorii materiału dydaktycznego, na przykład: materiał do ćwiczeń praktycznych, materiał sensoryczny, materiał językowy, materiał do poznawania środowiska przyrodniczego i społecznego, materiał matematyczny, materiał rozwojowy, materiał uzupełniający, materiał dodatkowy. Szerzej na ten temat pisze, m.in. S. Guz, Edukacja w systemie Montessori, t. 1, dz. cyt., s. 21-27.
[28] S. Cavalletti, Potencjał duchowy dziecka, Kraków 2001, s. 66-67.
[29] Tamże, s. 67-68.
[30] Szczegółowy, praktyczny opis wykorzystania materiału dydaktycznego w pracy katechetycznej, zwłaszcza z dziećmi w wieku od 3 do 6 lat, można znaleźć, m.in. w pracy Sofii Cavalletti. Autorka wypracowuje pedagogię katechezy Dobrego Pasterza, inspirowaną metodą Montessori. Zob. S. Cavalletti, Potencjał duchowy dziecka, Kraków 2001.
[31] Po raz pierwszy nauczanie religii według Montessori miało miejsce w Balceronie - w roku 1909. Dzieci, które w danym roku szkolnym ukończyły 7. rok życia były, o ile wyrazili na to zgodę ich rodzice, przygotowywane do Pierwszej Komunii. Nazwiska dzieci drukowano na specjalnych kartkach, wywieszanych w kilku miejscach w szkole z prośbą o modlitwę w intencji dobrego przygotowania się na przyjęcie Jezusa Eucharystycznego. Zainteresowanych tą problematyką odsyła się do artykułu T. Rawskiej, Wychowanie religijne w pedagogice Marii Montessori - historia i współczesność, art. cyt., s. 106-108.
[32] T. Rawska, Wychowanie religijne w pedagogice Marii Montessori - historia i współczesność, art. cyt., s. 108-109.
[33].Tamże, s. 108-109.
[34] Zob. na przykład: A. Długosz, B. Stypułkowska, Wprowadzenie do dydaktyki biblijnej, Kraków 2000; A. Długosz, Jak przygotowywać i oceniać katechezę. Elementy dydaktyki katechetycznej, Częstochowa 1997; J. Szpet, Dydaktyka katechezy, Poznań 1999.
[35] Szerzej na ten temat pisze m.in. S. Cavalletti, Potencjał duchowy dziecka, s. 68 i nn.; T. Rawska, Wychowanie religijne w pedagogice Marii Montessori - historia i współczesność, art. cyt., s. 110-111.
[36] Tamże, s. 108-111.
[37] Tamże, s. 108-111.
[38] S. Cavalletti, Potencjał duchowy dziecka, dz. cyt., s. 68-72; 116-167; T. Rawska, Wychowanie religijne w pedagogice Marii Montessori - historia i współczesność, art. cyt., s. 108-111.