Katecheta 6/2006
Katecheta 6/2006
E-wydanie
„Katecheta” jest teraz również dostępny Jako e-wydanie!
Na półkę Katechety
Życie Jezusa. Katecheza dla dzieci z niepełnosprawnością umysłową
Maria Brzostowska
KSIĄŻKA
9,90 zł 8,40 zł

„VERBA DOCENT…”

Katechumenat chrzcielny w katechezie
Autor: ks. Marek Kowalczyk
Artykuł archiwalny
   W całkiem bliskich nam historycznie czasach dziecko otrzymywało wychowanie chrześcijańskie nie tylko w swojej rodzinie, ale wzrastało i kształtowało swoją osobowość w społeczeństwie chrześcijańskim. W tej sytuacji katecheza, kładąca główny nacisk na przekazywanie pewnego zasobu wiedzy religijnej, mogła się wydawać wystarczająca. Po powrocie katechezy do szkoły w 1990 roku, postępująca laicyzacja i sekularyzacja stanowiła i nadal stanowi wyzwanie dla nowej ewangelizacji. Chodzi tu już nie tylko o przekazywanie określonych prawd religijnych, lecz o wezwanie do wiary tak, jak to czyni Ewangelia: "W imię Jego głoszone będzie nawrócenie i odpuszczenie grzechów wszystkim narodom, począwszy od Jerozolimy" (Łk 24,47). Stało się rzeczą jasną, że samo "uczenie" prawd religijnych, nawet przy pomocy dobrze opracowanej metodyki, nie prowadzi do życia wiary. Co zrobić, aby nie tylko udzielać sakramentów, czyli niejako "zsakralizować", lecz także rozbudzić ducha wiary? Poszukiwania nowych dróg katechetycznego przepowiadania nawiązują do katechezy apostolskiej, która jest głoszeniem Dobrej Nowiny o zbawieniu, o Królestwie Bożym, co jest podstawą i źródłem prawdziwego nawrócenia. Dlatego współczesna pedagogika religijna nie zadowala się już samym nauczaniem wiary, lecz nawiązuje do starochrześcijańskiego katechumenatu, biorąc z niego wzór dla dzisiejszej katechizacji. Należy zauważyć, że w historii nauk teologicznych powstało już wiele poważnych opracowań dotyczących sakramentów wtajemniczenia.
    Celem tego artykułu jest ukazanie możliwości i konieczności katechumenatu chrzcielnego w katechezie jako wyzwania do nowej ewangelizacji, zarówno pod względem treści, jak i metody. W tym celu zostanie najpierw ukazany ścisły związek inkulturacji wiary i sakramentów (1), następnie starożytny katechumenat jako wzór dla współczesnej katechezy (2). Przedmiotem refleksji będą katecheza chrzcielna w szkole w oparciu o założenia Podstawy programowej katechezy i Programu nauczania religii (3) oraz katechumenat chrzcielny w parafii według wskazań Dyrektorium ogólnego o katechizacji (4).

1. INKULTURACJA WIARY A SAKRAMENTY

    Zjawisko inkulturacji bezpośrednio wiąże się z wysiłkiem adaptacji Ewangelii w różnych środowiskach kulturowych. Swym zasięgiem obejmuje jednak nie tylko przestrzeń geograficzną, ale także psychosocjologiczną. W ten sposób istnieje możliwość przeniknięcia duchem Ewangelii sposobu myślenia, działania, tradycji i zwyczajów. Dlatego na przestrzeni dziejów można zaobserwować różne sposoby sprawowania liturgii, a zwłaszcza sakramentów. To co dotarło do naszych czasów jest wynikiem wielowiekowej praktyki i towarzyszącej jej refleksji teologicznej, która bardzo wnikliwie - odczytując polecenie Chrystusa - wypracowała współczesną teologię sakramentów w aspekcie dogmatycznym, prawnym, liturgicznym, pastoralnym i katechetycznym.
    Istnieje ścisły związek między inkulturacją a sakramentami. Trudno sobie wyobrazić, aby kandydat przystępujący do jakiegokolwiek sakramentu nie przejawiał cech człowieka wierzącego, tzn., że aby przyjąć jakikolwiek sakrament trzeba być wierzącym, a nie tylko człowiekiem religijnym i praktykującym. Stąd, zwłaszcza w odniesieniu do sakramentu chrztu świętego, mówi się o inicjacji lub o katechezie inicjacyjnej, która w przypadku sakramentu chrztu świętego dzieci wymaga od rodziców chrzestnych m. in., aby sami przyjęli już sakramenty wtajemniczenia oraz prowadzili życie zgodne z wiarą (por. KPK kan. 874). W myśl postanowień Konstytucji o liturgii świętej Soboru Watykańskiego II, Konferencjom Episkopatu przysługuje prawo przygotowania w krajowych rytuałach - po uprzednim zatwierdzeniu przez Stolicę Świętą - adaptacji Rytuału Rzymskiego do potrzeb poszczególnych regionów (por. KL 63). Chodzi m. in. o przekłady tekstów, aby były rzeczywiście dostosowane do charakteru różnych języków i kultur. Inkulturacja sakramentu będzie polegała na zachowaniu tego, co pożyteczne w tradycji danego narodu i wprowadzeniu - za zgodą Stolicy Apostolskiej - tego, co wydaje się pożyteczne i konieczne [ 1 ]. Zresztą Chrystus jednoznacznie dał do zrozumienia swoim uczniom, że wiara i sakramenty są ze sobą ściśle związane, kiedy rozsyłając uczniów na krańce ziemi, obiecał, że "kto uwierzy i przyjmie chrzest, będzie zbawiony" (Mk 16,16). W ten sposób za Katechizmem Kościoła Katolickiego można określić sakramenty, sakramentami wiary, ponieważ nie tylko zakładają istnienie wiary w sercu człowieka przyjmującego je, ale nadto wzmacniają wiarę, rozwijają ją i wyrażają (por. KKK 1123). Tak wysoko postawioną poprzeczkę ustanowił sam Chrystus, stwierdzając w Kazaniu na górze: "Bądźcie więc wy doskonali, jak doskonały jest Ojciec wasz niebieski" (Mt 5,48). Chociaż taka wypowiedź Chrystusa nie odnosi się bezpośrednio do przyjmowania sakramentów, to jednak dotyczy ona całego postępowania człowieka, które ma być przeniknięte miłością, a więc także życia religijnego. Owa doskonałość, do której wzywa Chrystus, obejmuje swym zasięgiem przyjmowanie sakramentów nie tylko z poczuciem dobrze spełnionego rytu, ale z wiarą i miłością jako źródła życia Bożego w człowieku. W ten sposób chrześcijanin, przyjmując sakramenty, jest wyposażony w dary Boże, które uzdalniają go do realizacji czynnej miłości Boga i drugiego człowieka.
    Warto przypomnieć, iż liturgia chrześcijańska jest strukturalnie zakorzeniona w kulcie żydowskim i dokonuje jego radykalnej reinterpretacji w procesie inkulturacji chrześcijaństwa, najpierw w środowisku greckim. Stąd forma liturgii chrześcijańskiej różniąca się istotnie od liturgii sprawowanej w synagogach żydowskich stanowi tzw. pierwszą transkulturację chrześcijaństwa w środowisko nie judeochrześcijańskie [ 2 ]. Następnie w IV wieku liturgia i cała kultura Europy stają się łacińskie, by z kolei wraz z pojawieniem się języków celtyckich i germańskich wejść w dialog z tymi kulturami, chociaż język liturgii i kultura pozostały nadal łacińskie. Dlatego tak ważne jest przyjrzenie się zjawisku inkulturacji sakramentalnej, aby nie tylko lepiej zrozumieć Boże działanie w sakramentach świętych, ale umieć podjąć wyzwanie, jakie stoi przed każdym, który został obdarowany. Inicjacja chrześcijańska odbywała się od początku przez sakrament chrztu świętego. Polski termin chrzest wyraża bardziej treść sakramentu w odróżnieniu od łacińskiego baptismus (gr. baptizein - obmywać, zanurzać), który wskazuje na stronę obrzędową sakramentu, symbolizującą obmycie z grzechów [ 3 ]. Sakrament ten jest także nazywany "obmyciem odradzającym i odnawiającym w Duchu Świętym" (Tm 3,5), ponieważ oznacza i urzeczywistnia narodzenie z wody i z Ducha, bez którego nikt "nie może wejść do królestwa Bożego" (J 3,5). Stąd Katechizm Kościoła Katolickiego jednoznacznie określił chrzest jako fundament całego życia chrześcijańskiego i bramę życia w Duchu, która otwiera dostęp do innych sakramentów (por. KKK 1213).
    Niewątpliwie chrzest Jezusa w Jordanie był przygotowaniem, zapowiedzią i figurą chrześcijańskiego chrztu [ 4 ]. Jednakże chrzest, którego udzielał Jan Chrzciciel, łączył się z wezwaniem do nawrócenia, stąd właśnie jest określany jako chrzest nawrócenia (por. Mk 1,4; Łk 3,3). Nawrócenie bowiem jest koniecznym warunkiem, aby mogła zaistnieć wiara. Warto zauważyć, że Biblia grecka Starego Testamentu, tzw. Septuaginta, posługuje się na oznaczenie pokuty - nawrócenia dwoma uzupełniającymi się terminami. Są to czasowniki: epistrephein i metanoein. Pierwszy oznacza zmianę sposobu postępowania; akcent jest położony tu na zewnętrznym wymiarze nawrócenia. Natomiast drugi czasownik metanoein wyraża zmianę sposobu myślenia, czyli podkreśla bardziej wewnętrzny aspekt pokuty [ 5 ]. Należy stwierdzić jednoznacznie, że nawrócenie stanowi istotny element nie tylko sakramentu chrztu, ale wszystkich sakramentów. Dlatego dzieci chrzci się w wierze Kościoła, którą publicznie wyznają rodzice, chrzestni i inni uczestnicy obrzędu. Rodzice, prosząc o chrzest dla swojego dziecka, zobowiązują się do wychowania chrześcijańskiego, do którego dzieci mają prawo, by w końcu potwierdzić wiarę, w której zostały ochrzczone [ 6 ]. W ten sposób każdy ochrzczony staje się nowym stworzeniem, wszczepionym w Chrystusa i tworzącym wspólnotę Ludu Bożego, czyli Kościół.
    Kościół jest powołany, aby zachowywać wiernie Ewangelię, głosić ją, celebrować, przeżywać i przekazywać nowym pokoleniom (por. KKK 46). W tym kontekście podstawowym zadaniem katechezy jest "przekazanie wiary, którą Kościół żyje, (...) misterium Boga w Trójcy i Jego zbawczego zamysłu - planu względem ludzkości, ale także wizji powołania człowieka i związanego z nim stylu życia ewangelicznego w królestwie Bożym, w którym nadzieja i miłość są jego zasadą" [ 7 ]. Przykładem jest katecheza katechumenalna, ucząca wierzących przekazywać innym wiarę otrzymaną w Kościele, ubogaconą wartościami kulturowymi [ 8 ]. Można więc stwierdzić za Dyrektorium ogólnym o katechizacji, że katechumenat chrzcielny stanowi pierwotne miejsce inkulturacji (por DOK 91). Cała działalność katechetyczna polega bowiem na włączeniu do Kościoła katechumenów z ich własną kulturą. W ten sposób katolickość Kościoła oznacza powszechność i zarazem uniwersalność, zarówno w odniesieniu do konkretnego wyznawcy, jak i do samych kultur.

2. STAROŻYTNY KATECHUMENAT

    Katechumenat określa się w Kościele jako proces formacyjny o charakterze instytucjonalnym i stopniowym, dotyczący przygotowania katechumenów do przyjęcia sakramentów inicjacji chrześcijańskiej [ 9 ]. Formacja ta istniała wewnątrz wspólnoty kościelnej, w której dokonywało się przeżywanie nauczanych prawd i ich doświadczenie w ramach wspólnoty [ 10 ]. Katechumenat wczesnochrześcijański stanowi niewątpliwie najbardziej rozwiniętą i pierwszą formalną koncepcję samej katechezy przez uczestnictwo w życiu wspólnoty i obrzędach liturgicznych oraz w budowaniu Kościoła przez świadectwo życia i wiary. Była to instytucja wychowawcza starochrześcijańskiego Kościoła, w której przez systematyczną naukę i wychowanie przygotowywano wszystkich, którzy przez przyjęcie chrztu świętego pragnęli stać się członkami Kościoła [ 11 ]. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że przyjęcie statusu katechumena nie było jednoznaczne z przygotowaniem do chrztu, ponieważ do katechumenatu przystępowały dwie kategorie ludzi, a mianowicie dzieci chrześcijan oraz poganie, heretycy, Żydzi itd. [ 12 ] Właśnie z uwagi na szerzące się herezje i nieznajomość Pisma Świętego, u przeważającej liczby katechumenów potrzebna była systematyczna katecheza o charakterze doktrynalnym [ 13 ].
    Kształtowanie się katechumenatu przypada na pierwsze wieki chrześcijaństwa. Chodzi zwłaszcza o pierwsze pięć wieków, które zwykło nazywać się "okresem katechumenalnym" [ 14 ]. Istotne elementy można zauważyć w I-II wieku (tzw. "okres klasyczny"), w III w., przekształcenia charakteryzowały wiek IV-V, zanik nastąpił w wiekach VII-X w. Na ogół przyjmuje się, że katechumenat powstał na przełomie II i III wieku. Pierwszym autorem, który ok. 200 roku napisał traktat O chrzcie, był Tertulian, natomiast Hipolitowi Rzymskiemu przypisuje się autorstwo Tradycji Apostolskiej (ok. 215 r.), w której dokładnie opisuje on instytucję katechumenatu [ 15 ]. Stąd wiemy, że katecheza w kościele pierwotnym ściśle wiązała się z inicjacją w chrześcijaństwo, która kończyła się na publicznym zadeklarowaniu swojej wiary. Wiara była wyznawana w sposób egzystencjalny, gdyż dotyczyła rzeczywistości ziemskiej, ale zawsze w odniesieniu do nadprzyrodzonej. W ten sposób katecheza inicjacyjna ściśle wiązała się z Biblią. Starożytność uczyła wyznawać wiarę za pomocą Pisma Świętego [ 16 ]. Nie traktowała Biblii jako zbioru opowiadań służących swoistej pedagogii wiary katechumenów, dostarczając dobrych przykładów do naśladowania. Od początku przekaz treści biblijnych w ramach katechezy był połączony z modlitwą, na co zwrócił uwagę Sobór Watykański II, kiedy stwierdził, że "modlitwa towarzyszyć powinna czytaniu Pisma Świętego, by ono było rozmową między Bogiem a człowiekiem" (KO 25). Warto w tym miejscu przypomnieć, że przez słowo katecheza, które pochodzi od greckiego czasownika katecheo - "wołać z góry, wywoływać echo" rozumiano słowo Boże, niejako "rozbrzmiewające" w sercu każdego ochrzczonego (por. PDK 17). Katecheza miała obudzić w katechumenie działanie Boga w zetknięciu z Pismem Świętym i w ten sposób prowadzić do spotkania z Chrystusem.
    Istotnym elementem przystąpienia do katechumenatu było szczegółowe "badanie" kandydata, który zgłaszał się do chrztu. Chodziło o sprawdzenie szczerości jego intencji, zdolności do słuchania słowa Bożego, jego stanu cywilnego i wykonywanego zawodu [ 17 ]. Katechetyczne oddziaływanie polegało na głębokiej formacji w celu wtajemniczenia w misterium chrześcijaństwa, zgodnie ze wskazówką, jaką dał Tertulian: "najpierw żyć po chrześcijańsku, a potem stać się chrześcijaninem ochrzczonym" (De paen 6,17) [ 18 ]. Konieczne było także przedstawienie poręczyciela, który nie tylko miał zaświadczyć o autentycznym nawróceniu kandydata, ale również - jako jego mistrz duchowy - miał go prowadzić do chrztu i zobowiązywał się do tego, że ochrzczony nie zmarnuje daru, jaki otrzymał [ 19 ].
    Przystąpienie do chrztu w początkach Kościoła było połączone z przejściem przez kilka etapów. Pierwsza ewangelizacja prowadziła do pierwszego nawróceniu ku Chrystusowi, co wiązało się z pragnieniem zmiany dotychczasowego grzesznego życia, potem - po przyjęciu kerygmatu - dopuszczano do katechumenatu, następnie miała miejsce katecheza bardziej szczegółowa, która powinna była wyrażać się w konkretnych postawach życiowych, w końcu następował chrzest przyjmowany w Wigilię Paschalną [ 20 ]. Z tego wynika, że kościół pierwotny dopuszczał do sakramentów wtajemniczenia jedynie te osoby, u których mógł stwierdzić wiarę wynikającą z nawrócenia i których sposób życia wypróbował w czasie katechezy. Słuszne jest więc stwierdzenie, że Kościół pierwotny nie przyjmował nikogo bez przygotowania i gwarancji autentycznego nawrócenia. Współczesna katecheza pragnie skorzystać z tego dziedzictwa, nawiązując do starożytności chrześcijańskiej. Chodzi np. o to, aby w ramach katechezy nie tylko dążyć do przekazywania katechizowanym jak największej ilości wiedzy, ale o doprowadzenie do postępu w życiu chrześcijańskim, czyli do pełnego nawrócenia [ 21 ]. Formacja wiary w katechumenacie dokonywała się przez dwa elementy: moralny jako walka z grzechem i intelektualny w ramach katechezy. Na końcu przygotowania katechumenalnego następował uroczysty akt Kościoła, określany jako przekazanie symbolu, czyli streszczenia wiary (traditio symboli), co wymagało od katechumena wyznania osobistej wiary (redditio symboli), czyli wyrecytowania symbolu z pamięci [ 22 ]. W ten sposób właściwą treść dla katechezy stanowiło Credo lub ściślej mówiąc Symbol wiary jako najznakomitszy wyraz doktryny i ryt konieczny do pełnej inicjacji chrześcijańskiej (por. CT 28) [ 23 ]. Kościół współczesny nie praktykuje długich okresów prób "sprawdzania" kandydata, ponieważ chrzci dzieci rodzin chrześcijańskich, co najwyżej wymaga od rodziców i rodziców chrzestnych szczerej woli wychowania dziecka w duchu chrześcijańskim. Nie można jednak zarzucić Kościołowi, że udziela chrztu lekkomyślnie. Kodeks Prawa Kanonicznego wyraźnie określa warunki dopuszczenia do chrztu, a także sytuacje, w których chrzest należy odłożyć (por. KPK kan. 868).
    Katechumenat wczesnochrześcijański ma jednak dziś nie tylko znaczenie historyczne, ale stanowi pewien wzór, do którego pragnie nawiązywać współczesna katecheza. Już papież Paweł VI w adhortacji apostolskiej Evangelii nuntiandi słusznie zauważył, że "dzisiejsze warunki coraz bardziej wymagają katechizacji w postaci katechumenatu dla dzieci i dorosłych" (EN 44). Jeszcze dobitniej papież Jan Paweł II zwrócił uwagę na antyczne korzenie, kiedy stwierdził, że "(...) okres poapostolski, od Klemensa Rzymskiego do Orygenesa, wydał wybitne dzieła. Potem obserwujemy to znaczące zjawisko, a mianowicie, że biskupi i pasterze, spośród najwybitniejszych, zwłaszcza w III i IV wieku, uznają za szczególnie ważny dział swego biskupiego posługiwania obowiązek ustnego nauczania lub pisania traktatów katechetycznych. W okresie Cyryla Jerozolimskiego, Jana Chryzostoma, Ambrożego i Augustyna spod pióra wielu Ojców Kościoła wyszły dzieła, stanowiące dla nas najwybitniejsze wzory" (CT 12). W ten sposób Papież precyzuje życzenie Soboru, aby odnaleźć w katechezie antycznej model dla współczesnej katechezy. Chodzi o powrót do tradycji Apostołów i Ojców Kościoła, o katechezę biblijną i liturgiczną, o korzystanie ze Starego Testamentu, który stanowił ważny element katechezy w Kościele pierwotnym, jeszcze przed redakcją ewangelii. Pismo Święte to przede wszystkim swoisty "język" wiary, przez który chrześcijanin "rozmawia" z Chrystusem w liturgii, w sakramentach i w swoim życiu. Biblii nie można ograniczać do historii jednego narodu. Katecheza chrześcijańska, aby spełnić swoje zadanie, powinna mieć odniesienie do Starego Testamentu, gdyż Nowy Testament nierozerwalnie łączy się ze Starym. Konstytucja dogmatyczna o Objawieniu Bożym stwierdza wprost, że "księgi Starego Testamentu, przyjęte w całości do nauki ewangelicznej, w Nowym Testamencie uzyskują i ujawniają swój pełny sens" (KO 16). Dlatego papież Jan Paweł II przypominał, że "(...) Ewangelie mają mniej lub bardziej wyraźną strukturę katechetyczną. Czyż opowiadanie św. Mateusza nie zostało nazwane Ewangelią katechety, a opowiadanie św. Marka Ewangelią katechumena?" (CT 11). Warto przypomnieć, że Ewangelie zostały napisane niewątpliwie w celach liturgicznych jako wynik paschalnego doświadczenia Apostołów [ 24 ]. W ten sposób lektura Ewangelii w ciągu roku liturgicznego stanowiła klucz do rozumienia Starego Testamentu, co stało się modelem do tworzenia katechezy [ 25 ]. Zrozumienie znaczenia czynów i słów Chrystusa oraz znaków dokonanych przez Niego, odkrywanie Jego Tajemnicy stanowiły ostateczny cel katechezy, która miała doprowadzić "nie tylko do spotkania z Jezusem Chrystusem, ale do zjednoczenia, a nawet głębokiej z Nim zażyłości" (CT 5). Wraz z upływem czasu katecheza, liturgia, sakramenty, wyznanie wiary - wydaje się - straciły swoją żywotną więź z Biblią żydowską. Nie można przecież zapomnieć o żydowskich korzeniach naszej wiary. Dlatego w Kościele powoli dojrzewała myśl o nawiązującej do tradycji katechezie katechumenalnej [ 26 ], co znalazło swój wyraz w Dyrektorium ogólnym o katechizacji z 1997 roku. Współcześnie rozumiany katechumenat obejmuje nie tylko przygotowujących się do chrztu, ale również tych, którzy jako chrześcijanie przygotowują się do pozostałych sakramentów wtajemniczenia (Eucharystia i bierzmowanie) [ 27 ]. Niewątpliwie tak szeroko rozumiany katechumenat stanowi nowe wyzwanie dla współczesnej katechezy, co implikuje swoistą inkulturację katechumenatu jako katechezy dzieci, młodzieży i dorosłych, uwzględniającą sytuację coraz bardziej zlaicyzowanego i zsekularyzowanego współczesnego świata. Począwszy od VI wieku datuje się stopniowy zanik instytucji katechumenatu.
    Dziś nie chodzi o reaktywowanie dawnej instytucji, ale o skorzystanie z bogatej tradycji katechumenalnej w katechezie, tradycji która powinna przyjąć pewne jej elementy i założenia, aby spełnić swoją misję prowadzenia wiernych do dojrzałej wiary (por. CT 18).

3. KATECHEZA CHRZCIELNA W SZKOLE

    Sam tytuł tego fragmentu może wydawać się dość kontrowersyjny, ponieważ zwykło mówić się o katechezie przygotowującej do sakramentów w parafii i o przygotowaniu do przyjęcia sakramentów w szkole, które ma jedynie charakter teoretyczny, zgodnie z obowiązującym programem nauczania. Zresztą, tak pojmuje się katechezę sakramentalną np. w Niemczech, stosując do niej odrębną terminologię [ 28 ]. W Polsce używa się zamiennie pojęć katecheza i lekcja religii, w zależności od środowiska czy wydawanych dokumentów zarówno państwowych, jak i kościelnych [ 29 ]. W tym względzie Dyrektorium zaznacza, że między lekcją religii w szkole a katechezą w parafii istnieje relacja zróżnicowania i komplementarności (por. DOK 73). Chodzi o to, aby stosować terminy wypracowane przez katechetykę oraz te, które są właściwe dla systemu oświaty. Dlatego terminologia dotycząca nauczania religii w szkole musi być zrozumiała i przełożona na język analogicznych dokumentów prawa oświatowego [ 30 ]. Przyjrzenie się Programowi nauczania religii w odniesieniu do interesującego nas zagadnienia, jak również analiza Podstawy programowej katechezy Kościoła katolickiego w Polsce pozwoli zrozumieć, jak duży nacisk położono na katechezę przygotowującą do sakramentów w szkole. Dyrektorium ogólne o katechizacji w odniesieniu do katechezy dzieci zwraca uwagę na sytuację tych uczniów, którzy na skutek zaniedbań ze strony rodziny lub nieuczęszczania do szkoły nie rozwijają drogi wtajemniczenia. W takim przypadku wspólnota chrześcijańska ma za zadanie nawiązać dialog z rodzinami i przyjść im z konkretną pomocą (por. CT 42; DOK 180).
    W ramach katechezy zapoznaje się dzieci i młodzież z rolą sakramentów w życiu chrześcijańskim i ich głębią. W ten sposób stopniowo ukazuje się katechizowanym rolę sakramentów w najbardziej zasadniczych momentach ludzkiego życia, poczynając od narodzin (sakrament chrztu), a kończąc na chorobie i śmierci (sakrament namaszczenia chorych) [ 31 ]. Analizując Podstawę programową w odniesieniu do katechezy sakramentalnej, należy zauważyć, że już młodsze dzieci szkolne powinny być wprowadzane w życie Kościoła i bezpośrednio przygotowywane do przyjęcia sakramentu Eucharystii. W ramach przygotowania zadaniem katechezy wobec tej kategorii dzieci w zakresie wychowania liturgicznego jest "uświadomienie owoców i zobowiązań wynikających z przyjęcia chrztu świętego, jak również wychowanie do systematycznego korzystania z sakramentów: pokuty i Eucharystii; wprowadzanie w religijny wymiar przeżywanych świąt celem świadomego spotkania z Jezusem w wydarzeniach zbawczych, zachęcanie do uczestnictwa w nabożeństwach" [ 32 ]. Treści katechez powinny dotyczyć roku liturgicznego, zwłaszcza Adwentu, Wielkiego Postu, Wielkanocy z podkreśleniem Eucharystii jako sakramentu jedności i miłości zbawczej, krzepiącej uczty, obecności Chrystusa [ 33 ]. Sformułowanie zadania katechezy jako "uświadomienia owoców i zobowiązań wynikających z przyjęcia chrztu świętego" wchodzi w zakres poznania wiary, czyli podstawowego zadania katechezy wynikającego z Dyrektorium ogólnego o katechizacji (por. DOK 85). Dlatego właśnie na pierwszym miejscu znalazł się cel katechetyczny sformułowany następująco: "Kształtowanie świadomości dziecięctwa Bożego rozpoczętego na chrzcie świętym" [ 34 ]. Chodzi o wprowadzenie katechizowanych w świat wartości, będących ich udziałem od chwili chrztu świętego.
    Podstawowym źródłem realizacji treści w klasie I są obrzędy chrztu świętego, które pozwalają nie tylko od strony teologicznej przedstawić ten sakrament, ale uwypuklić jego egzystencjalny charakter w rozwoju religijności i wiary katechizowanych [ 35 ]. Warto zwrócić uwagę na czwarty dział w klasie I, zatytułowany Rodzina Jezusa chwali Boga, w którym wspólnota, rozumiana jako rodzina Jezusa, uczy oddawania Bogu czci poprzez realizację trzech szczegółowych celów katechetycznych. Są nimi: 1) zaznajomienie z gestami i słowami wyrażającymi wdzięczność i cześć wobec ludzi i Boga; 2) wdrażanie umiejętności związanych z dziękowaniem i oddawaniem chwały Bogu w świetle wybranych formuł liturgii sakramentu chrztu; 3) wprowadzanie w modlitwę dziękczynienia i uwielbienia oraz w religijną symbolikę wody i chrzcielnicy [ 36 ]. Duże znaczenie w realizacji powyższych celów ma nauczyciel religii. Korzysta on z Programu, który określa konkretne zadania w tym względzie, a mianowicie "kształtowanie postawy dziecka Bożego", otrzymanej na chrzcie świętym, jak również pomoc "w zrozumieniu religijnej symboliki wody i chrzcielnicy" jako znaku wzywającego do uwielbienia i dziękczynienia Trójcy Świętej za łaskę życia wiecznego. Aby sprostać tak sformułowanym zadaniom potrzebne jest - niewątpliwie - podzielenie się z katechizowanymi osobistym doświadczeniem świadomego życia jako ochrzczony, które w sposób naturalny prowadzi do uwielbiania Boga. Ma to być nie tylko wspominanie przyjętego kiedyś sakramentu, ale kształtowanie takich postaw religijnych, które posłużą do owocnego spotkania z Chrystusem we wspólnocie i sakramentach świętych. Taka katecheza pomoże z pewnością w przygotowaniu do sakramentu pokuty i pojednania oraz Komunii Świętej.
    Powstaje jednak problem, na ile siedmioletnie dziecko potrafi zrozumieć tak wielkie obdarowanie sakramentalne. Program podejmując to zagadnienie, określa, że przyjęcie sakramentu chrztu świętego wiąże się nie tylko z refleksją intelektualną, ale wyraża się w motywowanym wiarą działaniu (udział grupy katechetycznej przy udzielaniu chrztu) [ 37 ]. Należy zwrócić dzieciom uwagę na składane przy chrzcie wyznanie wiary i przyrzeczenia chrzcielne oraz świętowanie dnia imienin, co pozwoli lepiej poznać świętych patronów. W ten sposób dzieci chętnie będą uczyły się wykonywania z szacunkiem znaku krzyża, który będzie im przypominał nie tylko o sakramencie chrztu, ale o fakcie, że same są ochrzczone. Sprzymierzeńcem w takiej katechezie powinni być rodzice, umożliwiając dziecku udział w nabożeństwach, w których ono chętnie uczestniczy.
    Okres po Pierwszej Komunii Świętej stanowi dla dzieci w średnim wieku szkolnym ważny początek świadomego życia wiarą i utrwalenia przyjaźni z Jezusem w Eucharystii [ 38 ]. Dlatego treść katechezy na tym etapie edukacyjnym dotyczy sakramentów, zwłaszcza Eucharystii jako sakramentu miłości, świętowania Misterium Paschalnego Jezusa oraz powiązania roku liturgicznego z Pismem Świętym [ 39 ]. Owocem tak rozumianej katechezy jest nie tylko możliwość świadomego przyjmowania Chrystusa w Eucharystii, ale życia z Nim w głębokiej przyjaźni [ 40 ]. Wprowadzone do programu postaci biblijne i wydarzenia z ich życia obrazują postawy wiary i moralności, stanowiące życiowe drogowskazy przy poszukiwaniu przez katechizowanych wzorców. Sam tytuł tej części, Wezwani przez Boga, zakłada sakramentalne obdarowanie, które domaga się odpowiedzi, domaga się wiary ze strony człowieka. W programie nauczania nacisk został położony na element biblijny, co ułatwia realizację funkcji wtajemniczenia i wprowadzenia w życie modlitwy.
    Z kolei, w odniesieniu do klas gimnazjalnych, Podstawa programowa poświęca więcej uwagi teologii sakramentów, głównie Eucharystii, pokucie i pojednaniu, małżeństwu oraz przygotowaniu katechizowanych do przyjęcia sakramentu bierzmowania. Chodzi nie tylko o zdobycie określonej wiedzy na temat tych sakramentów, ale o ukształtowanie postaw i umiejętności osobistego przyjęcia, odpowiedzi i konsekwencji w życiu wobec rzeczywistości sakramentalnej [ 41 ]. Już w klasie I gimnazjum pojawia się blok tematyczny, podejmujący problem osobistej odpowiedzi na słowo Boże [ 42 ]. Jednym z celów katechetycznych jest rozwijanie przeświadczenia, że życie inspirowane treściami wiary stanowi konsekwencję chrztu. Natomiast zadaniem nauczyciela religii jest wskazywanie na chrzest, który rozpoczyna drogę świadomego wyboru Jezusa i Jego stylu życia. Dla głębszego przeżycia sakramentów Program zaleca uczestnictwo w nabożeństwach.
    W szkole ponadgimnazjalnej katecheza sakramentalna ma pomóc osiągnąć doskonałość przez osobową więź z Chrystusem i Jego Kościołem. W ten sposób młody człowiek, jako osoba bierzmowana, jest powołany do dawania świadectwa wiary składanego w trzech obszarach życia chrześcijanina, a mianowicie: w Kościele, w świecie i w rodzinie [ 43 ]. Najpierw chodzi przede wszystkim o przylgnięcie do Chrystusa, gdyż dopiero wtedy chrześcijanin może świadczyć o Nim wobec świata i rodziny. Każdy świadek spotyka się z Chrystusem na modlitwie i w sakramentach nie po to, aby się ludziom pokazać (por. Mt 6,5). Nie jest to bynajmniej krytyka modlitwy w miejscach publicznych, jaką każdy Żyd praktykował kilka razy dziennie w świątyni i w synagogach. Jezus nie krytykował formy ani miejsca modlitwy, lecz przestrzegał przed hipokryzją, czyli modlitwą nieszczerą, której celem nie było oddanie chwały Bogu, ale pokazanie własnej pobożności. Stąd układ programu klasy I przypomina o konieczności identyfikacji z Kościołem, bez którego nie ma autentycznego świadectwa. W ten sposób program pełni także funkcję ewangelizacyjną w odniesieniu do katechizowanych, ponieważ podejmuje zagadnienia właściwego rozumienia Kościoła, Biblii, modlitwy i sakramentów, oczyszczając niejednokrotnie błędne myślenie w tym względzie [ 44 ].
    W klasie II licealnej program ma charakter ściśle egzystencjalny, odnosząc się do współczesnych problemów świata. Autorzy programu, wskazując na jego funkcję ewangelizacyjną, zalecają, aby "ukazać Chrystusa, który wyzwala od zła, grzechu i śmierci, przynosząc ludziom ocalenie i wolność prawdziwą" [ 45 ]. W klasie III liceum podejmowane są tematy związane z rodziną i wyborem powołania życiowego. Funkcja ewangelizacyjna ma z jednej strony zburzyć uproszczone spojrzenie na płciowość i miłość, a z drugiej ukazać wartość chrześcijańskiej koncepcji życia rodzinnego [ 46 ]. Prowadzona w ten sposób w szkole katecheza młodzieżowa, wpisująca się w założenia katechumenatu młodzieżowego (por. DOK 185), podejmuje liczne działania zmierzające do wprowadzenia katechizowanych, zarówno w zasady życia wspólnoty parafialnej, jak i rodzinnej. Istnieją jednak sytuacje, w których apostolat wśród młodych powinien przyjąć katechezę w wymiarze misyjnym w formie prekatechumenalnej, która stanowi jakby pierwszy konieczny krok prowadzący do decyzji wiary.
    Na wszystkich etapach edukacyjnych katecheta jawi się jako starszy brat w wierze, który swoim osobistym doświadczeniem wiary dzieli się z katechizowanymi. Implikuje to niewątpliwie odpowiednią formację katechetów, można by nawet dopowiedzieć formację katechumenalną, która pozwoli nie tylko, jak najlepiej przekazać wiedzę z zakresu teologii, ale nadać jej głęboki wyraz chrześcijański. Na czym taka formacja miałaby polegać? Ksiądz Stanisław Łabendowicz przedstawił formację katechetów w różnych jej aspektach [ 47 ]. Na uwagę zasługuje, obok formacji teologiczno-doktrynalnej, rozdział poświęcony kształtowaniu umiejętności przekazu orędzia zbawienia w procesie katechetyczno-pedagogicznym. Katecheza to przecież komunikacja wiary, stąd katecheta powinien zdobyć nie tylko umiejętności jako nauczyciel i wychowawca, ale przede wszystkim jako świadek wiary. Wiary, modlitwy i życia religijnego nie przekazuje się teoretycznie, w formie wiedzy, ale przez życie wiarą [ 48 ]. Stąd katecheta pełni jedynie rolę służebną, towarzysząc katechizowanym w osobowym spotkaniu z Bogiem jako świadek w wierze [ 49 ]. Dawanie świadectwa jest normalnym i podstawowym sposobem nauczania i głoszenia wiary, dlatego katechizowany, dzięki świadectwu katechety, rozwija wiarę osobową i odpowiedzialną. Jest to możliwe, ponieważ ze względu na chrystocentryczny cel katechezy formacja katechetów zmierza do skutecznego ożywienia katechezy, w którym poprzez cztery konieczne etapy katechumenatu chrzcielnego głosi się Jezusa Chrystusa, prowadzi do poznania Jego życia, wyjaśnia misterium Syna Bożego i pomaga utożsamić się z Chrystusem przez sakramenty wtajemniczenia (por. DOK 235). W ten sposób katecheta jest uzdolniony do przekazywania ewangelicznego orędzia nie tylko katechumenom, ale i katechizowanym.
    Nauczanie religii w szkole odbywa się w ramach misji ewangelizacyjnej Kościoła, ponieważ nie tylko realizuje ono podstawowe zadania katechetyczne określone w Dyrektorium ogólnym o katechizacji (por. DOK 85-86), ale inspiruje proces nawrócenia, przygotowując jednocześnie do katechezy inicjacyjnej [ 50 ]. Stąd powrót katechezy do szkoły w 1990 roku uczynił z niej miejsce ewangelizacji, obejmując swym zasięgiem zarówno uczniów, jak i nauczycieli. Postmodernizm i bezideowość stały się wyzwaniem dla nowej ewangelizacji. Dla wielu bowiem lekcja religii w szkole jest jedynym miejscem spotkania z Kościołem i doświadczenia jego wspólnoty.

4. KATECHUMENAT CHRZCIELNY W PARAFII

    Do świadomego i owocnego przyjęcia jakiegokolwiek sakramentu nie wystarczy jednak sama katecheza w szkole, ponieważ ze swej natury szkoła nie jest środowiskiem wiary. Natomiast parafia takim środowiskiem jest, stąd można powiedzieć, że właśnie parafia jest naturalnym miejscem przyjmowania sakramentów. Katechizm Kościoła Katolickiego stwierdza jednoznacznie, że "sakramenty wtajemniczenia chrześcijańskiego: chrzest, bierzmowanie i Eucharystia są fundamentami całego życia chrześcijańskiego" (KKK 1212). Warto w tym miejscu zaznaczyć, iż sakramentom wtajemniczenia chrześcijańskiego Katechizm poświęca cały rozdział: od punktu 1212 do 1419, a więc aż 207 punktów. Wierni, odrodzeni przez chrzest, zostają umocnieni przez sakrament bierzmowania, a w Eucharystii otrzymują pokarm życia wiecznego.
    Warto zaznaczyć, że koncepcja patrystyczna jest nadal źródłem i inspiracją dla współczesnego katechumenatu i dla samej katechezy wtajemniczającej (por. DOK 89). W czasach bowiem patrystycznych katechumenat chrzcielny był realizowany w trzech zasadniczych etapach: w przygotowaniu pośrednim przez katechezę biblijną, w przygotowaniu bezpośrednim przez katechezę doktrynalną i po przyjęciu chrztu przez katechezę mistagogiczną (por. DOK 89). Dyrektorium ogólne o katechizacji wymienia cztery etapy formacji katechumenatu chrzcielnego: prekatechumenat, katechumenat, czas oczyszczenia i oświecenia oraz czas mistagogii (por. DOK 88). Poszczególnym etapom odpowiadają nazwy określające tych, których spotyka się na różnych etapach katechumenatu chrzcielnego: sympatyzujący (OCWD 12), już skłonny do wiary, chociaż jeszcze nie w pełni wierzący; katechumen (OCWD 17-18), mocno zdecydowany iść za Jezusem; wybrany lub ubiegający się (OCWD 24), wezwany do przyjęcia chrztu; neofita (OCWD 31-36), odrodzony do światła przez chrzest; wierny chrześcijanin (OCWD 39), dojrzały w wierze i czynny członek wspólnoty chrześcijańskiej. Na szczególną uwagę zasługują te elementy katechumenatu chrzcielnego, które powinny być źródłem inspiracji dla katechezy pochrzcielnej. Dyrektorium ogólne o katechizacji podaje pięć takich elementów katechumenatu chrzcielnego, na które warto zwrócić uwagę, aby współczesna katecheza pochrzcielna nie musiała "odtwarzać konfiguracji katechumenatu chrzcielnego (...), pozwalając, by ją ożywiały jej podstawowe i charakterystyczne elementy" (DOK 91).
    Pierwszy element katechumenatu chrzcielnego dotyczy fundamentalnego znaczenia jego funkcji wtajemniczającej, która dokonuje się przez katechezę i sakramenty: chrztu, bierzmowania i Eucharystii. Wypełnienie tej funkcji ma żywotne znaczenie dla Kościoła partykularnego. Drugi element wiąże się z odpowiedzialnością całej wspólnoty chrześcijańskiej za katechumenat chrzcielny. Ta odpowiedzialność dotyczy nie tylko katechetów i kapłanów, ale wszystkich wiernych, a zwłaszcza tych, którzy są dojrzalsi w wierze. Trzeci element wskazuje na paschalny charakter katechumenatu chrzcielnego. Misterium Paschalne Chrystusa jest bowiem nie tylko ośrodkiem liturgii chrześcijańskiej; jego duchowość chrzcielna inspiruje całą katechezę. Czwarty element katechumenatu chrzcielnego dotyczy inkulturacji poprzez przyjęcie katechumenów wraz z ich kulturą. W ten sposób katechumeni, włączeni do Kościoła, stanowią autentyczne "ziarna słowa" rozsiane w jednostkach i narodach (por. CT 53). W końcu piąty element odnosi się do katechumenatu chrzcielnego, jako "procesu formacyjnego i prawdziwej szkoły wiary". Chodzi o to, aby katecheza pochrzcielna na wzór katechumenalnej posiadała swój dynamizm, intensywność i integralność, zwracając uwagę na ścisły związek katechezy z obrzędami, symbolami i znakami, szczególnie biblijnymi i liturgicznymi w ramach wspólnoty chrześcijańskiej.
    Elementy katechumenatu chrzcielnego, na które wskazuje Dyrektorium, stanowią ważną wskazówkę dla współczesnej katechezy, która szuka swojej tożsamości w zsekularyzowanym świecie. Niewątpliwie czynnikiem decydującym o powodzeniu i skuteczności katechumenatu chrzcielnego w starożytności chrześcijańskiej było zaangażowanie całej wspólnoty Kościoła i permanentna formacja w małych grupach. Nie bez znaczenia był również egzamin (scrutinium) katechumenów w celu stwierdzenia wystarczającej dojrzałości do przyjęcia chrztu, a nie tylko wiedzy. Wtajemniczenie chrześcijańskie zawierało kilka istotnych elementów: ze strony wspólnoty było to głoszenie słowa w celu doprowadzenia do nawrócenia, które w konsekwencji prowadziło do świadomego wyznania wiary; dopiero wówczas katechumen był gotowy przyjąć chrzest, bierzmowanie i mieć dostęp do Komunii eucharystycznej (por. KKK 1230). Wraz z wprowadzeniem chrztu dzieci konieczny stał się katechumenat pochrzcielny, który rozwijał się nie tylko przez nauczanie, ale przez rozwój łaski chrztu (por. KKK 1231).
    Stąd Program nauczania religii, sugerując tematykę spotkań w ramach katechezy parafialnej, w przygotowaniu do sakramentu pokuty i pojednania oraz Eucharystii proponuje - w pierwszym z trzech lat edukacji - następujący temat: Od chrztu jesteśmy dziećmi Boga [ 51 ]. W szczegółowych zagadnieniach znajdują się problemy, które łączą przyjęcie sakramentu chrztu świętego z potrzebą wyznawania wiary w Boga, nazywanego Ojcem [ 52 ]. W ten sposób w spotkaniach formacyjnych przy parafii dzieci mają okazję doświadczyć przyjaźni z Jezusem i wyznawać wiarę w celebracjach liturgicznych.
    Z kolei w gimnazjum przygotowanie do sakramentu bierzmowania trwa w katechezie parafialnej, podobnie jak w szkole, trzy lata. Tematyka spotkań formacyjnych obejmuje najpierw pogłębienie rozumienia sakramentu chrztu i doprowadzenie do decyzji przyjęcia sakramentu bierzmowania, wynikających z niego konsekwencji religijnych, w czym może pomóc odnowienie przyrzeczeń chrzcielnych. W drugim roku pracy katecheza powinna zwracać uwagę na związek ochrzczonego z Chrystusem i pewne, łączące się z tym faktem zadania, np.: "zostałem ochrzczony - powierzony społeczności wierzących; jako ochrzczony żyję dla społeczności ludzkiej" [ 53 ]. Trzeci rok katechizacji rozpoczyna bezpośrednie przygotowanie do przyjęcia sakramentu dojrzałości chrześcijańskiej. Podejmowane są tematy dotyczące dojrzałości wiary i sposobów jej wyznawania, które wyraźnie prowadzą do kształtowania u katechizowanych poczucia odpowiedzialności za siebie, Kościół i świat jako konsekwencji przyjęcia sakramentu chrztu świętego. Niewątpliwie przygotowanie do bierzmowania powinno mieć charakter katechumenalny, czyli wtajemniczający, ponieważ mamy do czynienia z ludźmi, którzy sami świadomie wybierają wiarę i przyznają się do Chrystusa.
    Katecheza dla młodzieży ponadgimnazjalnej w parafii odbywa się w ramach przygotowania do sakramentu małżeństwa. Także te spotkania powinny mieć charakter katechumenalny; chociaż przygotowują do małżeństwa, dobrze byłoby, aby uwzględniały wiarę i zaangażowanie w życie Kościoła. Stąd obok zagadnień małżeńskich należy podjąć - za Dyrektorium ogólnym o katechizacji - inne ważne tematy, takie jak formacja sumienia, wychowanie do miłości, problematyka powołaniowa, chrześcijańskie zaangażowanie w społeczeństwie, odpowiedzialność misyjna w świecie (por. DOK 185). Główny nacisk w katechezie parafialnej położono na formację oraz kształtowanie umiejętności i postaw, a nie na przekaz wiedzy. W tym względzie dopełnia ją katecheza w szkole. W ten sposób Kościół wspiera rodzinę w dziele prowadzenia młodych do dojrzałej wiary.

5. WNIOSKI

    Dla pierwszych wieków chrześcijaństwa charakterystyczna była forma ewangelizacji, która zmierzała do wzbudzenia w człowieku wiary w Jezusa Chrystusa jako obiecanego Zbawiciela, a następnie do decyzji zerwania z dotychczasowym pogańskim stylem życia i rozpoczęcia nowego życia w duchu wskazań Ewangelii. Przygotowanie do chrztu w okresie katechumenatu wczesnochrześcijańskiego służyło nie tylko poznawaniu tajemnic wiary, sakramentów, zagadnień biblijnych, ale przede wszystkim stanowiło okres próby, w którym katechumen przykładem życia zaświadczał, że realizuje na co dzień zasady moralności chrześcijańskiej. Przed dopuszczeniem do chrztu konieczna była opinia "świadków", którzy w imieniu wspólnoty przedstawiali kandydata do tego sakramentu. W katechezie pierwotnej istniały więc trzy etapy: wezwanie do wiary, nawrócenie i chrzest. Dlatego inicjacja chrześcijańska dokonywała się przez publiczne wyznanie wiary.
    Katecheza w szkole stanowi - niewątpliwie - miejsce nie do pogardzenia dla katechezy jako szerokiego przygotowania do sakramentów wtajemniczenia (por. CT 69), ale potrzebuje również dopełnienia w parafii i w rodzinie. Dopiero współpraca wymienionych środowisk daje szansę katechizowanym na stworzenie odpowiednich warunków do przyjęcia sakramentów wtajemniczenia i życia prawdziwie chrześcijańskiego. Zwraca na to uwagę Podstawa programowa katechezy i Program nauczania religii. Katechumenat chrzcielny w katechezie jest niewątpliwie szansą dla współczesnej katechezy, ponieważ angażuje całą wspólnotę ochrzczonych w formacji chrześcijańskiej tak, jak to odbywało się w starożytnym katechumenacie. Wiara potrzebuje świadectwa nie tylko katechetów, ale wszystkich ochrzczonych, aby mogła się pogłębiać i być skutecznie przekazywana.
Ks. Marek Kowalczyk - dr katechetyki, adiunkt na WT UAM w Poznaniu (sekcja w Gnieźnie); wykładowca katechetyki i pedagogiki w Prymasowskim Wyższym Seminarium Duchownym w Gnieźnie.
 1  Por. Obrzędy chrztu dzieci, Katowice 1992, s. 17.
 2  Por. M. Kowalczyk, Inkulturacja katechetyczna, Gniezno 1998, s. 43-44.
 3  Por. Encyklopedia katolicka, T. 3, kol. 353.
 4  Por. R. Murawski, Katecheza chrzcielna w procesie wtajemniczenia chrześcijańskiego czasów apostolskich, Warszawa 1980, s. 76.
 5  Por. J. Chmiel, Biblijne podstawy pokuty, "Ruch Biblijno-Liturgiczny" 35 (1982), s. 402-403.
 6  Por. Wstęp, w: Obrzędy chrztu dzieci, n. 3.
 7  Katecheza Kościoła w świetle "Dyrektorium ogólnego o katechizacji", Kraków 1999, s. 87.
 8  M. Kowalczyk, Inkulturacja..., s. 228-229.
 9  Por. Encyklopedia katolicka, T. 8, kol. 1055. Zob. J. Szpet, Inicjacyjna funkcja katechezy, "Horyzonty Wiary" 7(1996)29, s. 55-72.
 10  Por. J. Gaida, Chrześcijańskie koncepcje wychowania moralnego, "Katecheta", nr 4/1992, s. 205.
 11  Por. R. Murawski, Katecheza chrzcielna w procesie wtajemniczenia chrześcijańskiego czasów apostolskich, Warszawa 1990, s. 108-113; M. Finke, Pedagogika wiary, Poznań 1996, s. 47 n.
 12  M. Starowieyski wspomina o tym w komentarzu do antiocheńskich katechez chrzcielnych św. Jana Chryzostoma z IV wieku. Por. św. Jan Chryzostom, Katechezy chrzcielne, Lublin 1993, s. 11.
 13  Por. M. Kowalczyk, Katecheza ewangelizacyjna w pierwszych wiekach chrześcijaństwa i współcześnie, "Poznańskie Studia Teologiczne, tom XIII (2002), s. 114.
 14  Por. C., J. Lagarde, La foi des commencements, Paris 1988, s. 25.
 15  Por. M. Dujarier, Krótka historia katechumenatu, Poznań 1990, s. 41.
 16  Por. C., J. Lagarde, dz. cyt., s. 26.
 17  Wykluczano te zawody, których wykonywanie stało w sprzeczności z zasadami życia chrześcijańskiego, które cechowały: bałwochwalstwo, nieczystość, zabójstwo.
 18  W. Schenk, Liturgia sakramentów świętych, Lublin 1962, Cz. 1, s. 22.
 19  Por. Por. św. Jan Chryzostom, dz. cyt., s. 14.
 20  Por. M. Dujarier, dz. cyt., s. 23.
 21  Por. Katecheza Kościoła w świetle "Dyrektorium ogólnego o katechizacji", Kraków 1999, s. 81.
 22  Por. tamże, s. 81.
 23  Por. R. Sarek, Rozwijanie poznania wiary. "Klucze" programowe do "wiara i wierzyć" w katechezie., w: Katecheza, rodzina, parafia i szkoła, Poznań 2003, T. 1, s. 21.
 24  Powstanie Nowego Testamentu w formie pisanej posiadało etap przedliteracki; najpierw miało miejsce nauczanie Jezusa, potem przepowiadanie apostolskie, w końcu - po mniej więcej 20-30 latach - rozpoczęła się redakcja literacka tekstów Nowego Testamentu. Por. T. Hanelt, Wstęp ogólny do Pisma Świętego, Gniezno 1999, s. 48.
 25  Por. C., J. Lagarde, dz. cyt., s. 28.
 26  Od XIX wieku ruch odnowy katechetycznej (Szkoła Tybindzka) odwoływał się w kwestii wychowania moralnego do formy katechumenatu wczesnochrześcijańskiego. Por. J. Gaida, art. cyt., s. 211.
 27  Por. M. Kowalczyk, Katecheza ewangelizacyjna..., s. 114-115.
 28  W Niemczech w ramach szkolnego nauczania religii istnieje Religionsunterricht, natomiast przy parafii - Katechese, przygotowujące do sakramentów. Zob. Wybrane zagadnienia z katechetyki, J. Stala (red.), Tarnów 2003, s. 182nn.
 29  Zob. R. Chałupniak, "Katecheza" czy "nauczanie religii"? W obronie szkolnej katechezy, "Katecheta", nr 5/2000, s. 7-12.
 30  Por. P. Tomasik, Terminologia w programach nauczania religii w szkole, w: Wokół "Podstawy programowej" i "Dyrektorium katechetycznego", Poznań 2001, s. 7.
 31  Por. A. Długosz, Życie moralne w katechezie, "Ateneum Kapłańskie" 70 (1978) z. 419, s. 384.
 32  Ppk, s. 25.
 33  Tamże, s. 25.
 34  Tamże, s. 27.
 35  Program nauczania religii, s. 13.
 36  Tamże, s. 17.
 37  Tamże, s. 20.
 38  Por. J. Szrejter, Wychowanie liturgiczne, w: Katecheza, rodzina, parafia i szkoła, Poznań 2003, T. 1, s. 39.
 39  Por. Ppk, s. 36-37.
 40  Por. J. Szrejter, dz. cyt., s. 40.
 41  Por. Ppk, s. 52.
 42  Program..., s. 83.
 43  Program nauczania religii dla liceum profilowanego zatytułowano "Świadek Chrystusa". W poszczególnych klasach jest mowa o świadectwie wiary w podstawowych środowiskach życia młodego człowieka. Por. Program..., s. 107.
 44  Por. Program..., s. 117.
 45  Tamże, s. 128.
 46  Por. tamże, s. 138.
 47  S. Łabendowicz, Formacja katechetów w dokumentach Kościoła i literaturze katechetyczno-dydaktycznej po Soborze Watykańskim II, Lublin - Radom 1994.
 48  Por. W. Świerzawski, Panie, naucz nas modlić się, Kraków 1984, s. 13; por. M. Majewski, Propozycja katechezy integralnej, Łódź 1978, s. 133 nn.
 49  Por. S. Łabendowicz, dz. cyt., s. 157.
 50  Por. J. Szpet, Ewangelizacyjny wymiar szkolnych lekcji religii, w: Katecheza ewangelizacyjna w rodzinie, parafii, szkole, S. Dziekoński (red.), Warszawa 2002, s. 186-187.
 51  Program..., s. 39.
 52  Tamże, s. 39.
 53  Tamże, s. 105.