Katecheta 5/2007
Katecheta 5/2007
E-wydanie
„Katecheta” jest teraz również dostępny Jako e-wydanie!
Na półkę Katechety
Zanim jemu powiesz tak
Anthony Garascia
KSIĄŻKA
10,00 zł 5,00 zł

„VERBA DOCENT…”

Hermeneutyka biblijna w katechezie. Interpretacja Pisma Świętego w świetle polskich dokumentów katechetycznych
Autor: ks. Wojciech Pikor
Artykuł archiwalny
„Głównym źródłem katechezy jest słowo Boże zawarte w świętej Tradycji i Piśmie Świętym” (PDK 32). Jeśli katecheza ma być miejscem głoszenia dobrej nowiny o zbawieniu, to musi odwoływać się do Biblii. W niej bowiem wciąż na nowo „Bóg niewidzialny w nadmiarze swej miłości zwraca się do ludzi jak do przyjaciół i obcuje z nimi, aby ich zaprosić do wspólnoty z sobą i przyjąć ich do niej” (KO 2). W konsekwencji katecheza winna być „przepełniona i przeniknięta myślą, duchem, postawami biblijnymi i ewangelicznymi przez stały kontakt z samymi tekstami (biblijnymi)” (CT 27). Te postulaty są podejmowane w katechezie polskiej. Podkreślanie wagi elementu biblijnego w katechezie przez polskich katechetyków, wielość publikacji traktujących o lectio divina, liczba tłumaczeń obcojęzycznych katechez biblijnych, jak i rodzimych materiałów stanowiących wprowadzenie do pracy z Biblią, może sprawiać wrażenie wręcz swoistego boomu w polskiej katechezie. Rodzi się tylko pytanie, czy to jest już ta „wiosna katechezy biblijnej”, o której w 1991 roku wspomniał nestor polskich biblistów, a przy tym autentyczny propagator Biblii w duszpasterstwie polskim, ks. prof. Józef Kudasiewicz[1].
Celem proponowanego cyklu („Hermeneutyka biblijna w katechezie”) jest próba oceny, na ile postulaty dotyczące katechezy biblijnej, wysuwane w dokumentach Kościoła, znajdują swoją realizację w polskiej rzeczywistości. Problem ten podjęła w swoim doktoracie s. A.E. Klich. Jej studium Pismo Święte w polskiej katechezie posoborowej stanowi niezastąpione źródło wiedzy o stanie katechezy biblijnej w Polsce[2]. Autorka nie ogranicza się tylko do ewaluacji elementu biblijnego w katechezie, ale prezentuje też syntetycznie teorię katechezy biblijnej, budowanej w polskim środowisku katechetyków. Świadomość bogactwa polskiej myśli katechetycznej każe podejść z szacunkiem wobec tego dorobku. Dlatego też proponowana ocena będzie dotyczyć przede wszystkim tych elementów katechezy, w którym głos biblisty jest jak najbardziej uprawomocniony. Tę kwestię stanowi hermeneutyka biblijna. Zdaniem Papieskiej Komisji Biblijnej, „owocność katechezy zależy od wartości zastosowanej hermeneutyki” (IBK IV.C.2). Hermeneutyka biblijna określa zasady, jakimi należy się kierować w poprawnej interpretacji tekstów biblijnych. Nie chodzi tylko o egzegezę tekstu, ale o taki kontakt z Biblią, by był on spotkaniem z żywym Bogiem, który przez Pismo Święte prowadzi swój dialog miłości z człowiekiem. Na ile zatem hermeneutyka obecna w katechezie biblijnej podejmowanej w rzeczywistości polskiej prowadzi, ożywia i służy spotkaniu katechizowanego z Bogiem poprzez słowo Pisma Świętego?
Odpowiedź na tak postawione pytanie zostanie udzielona w czterech artykułach. Pierwszy będzie dotyczyć ujęcia hermeneutyki biblijnej w polskich dokumentach katechetycznych, drugi i trzeci - interpretacji Pisma Świętego, podejmowanej w polskich podręcznikach do katechetyki wraz z praktycznymi rozwiązaniami. Czwarty tekst, zamykający cykl, stanowić będzie propozycję takiej hermeneutyki biblijnej w przekazie katechetycznym, która uwzględniałaby postulaty wysuwane przez Papieską Komisję Biblijną w kontekście nowego podejścia do Biblii, szczególnie narracyjnego i retorycznego.
 
1. Czym jest „katecheza biblijna”?
 
Używany w terminologii katechetycznej zwrot „katecheza biblijna” jest formalnie i treściowo trudny do zdefiniowania. W opisowej formule katechezy biblijnej rozumianej jako „wprowadzenie w świat Biblii i zaznajamianie z jej zbawczym orędziem”, proponowanej przez A. Długosza, mieszczą się różne formy spotkania katechetycznego, począwszy od katechez odwołujących się do Biblii – jako swojego źródła formalnego, po katechezy zorientowane na egzegezę tekstu biblijnego[3]. Postulat samodzielnej katechezy biblijnej, który pojawił się w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku w niemieckojęzycznej literaturze katechetycznej, zaowocował stworzeniem różnorodnych modeli katechezy biblijnej. Ich wspólnym mianownikiem było uczynienie z Biblii celu katechezy, który przekładał się na poprawne odczytanie kerygmatu biblijnego i jego aktualizację w życiu katechizowanych. Upowszechnienie prac katechetyków z obszaru niemieckojęzycznego jest zasługą przede wszystkim G. Kusza, który od końca lat siedemdziesiątych w kolejnych publikacjach podejmował problematykę katechezy biblijnej. Jego systematyzacja modeli katechezy biblijnej (egzegetyczna, indukcyjna, historia wiary, historia działająca i katecheza problemowa) znalazła się w większości polskich opracowań katechetycznych[4]. Na gruncie polskim autonomiczna katecheza biblijna znalazła swoje oryginalne ujęcie przede wszystkim w pracach J. Charytańskiego. Przez określenie to rozumiał on katechezę, która traktuje perykopę biblijną jako tekst źródłowy, nie dający się podporządkować definicjom katechizmowym. Wprowadza katechizowanych w świat biblijnych pojęć i kategorii myślowych. Następuje to poprzez podjęcie w katechezie biblijnej problemów ludzkich, które zostają rozwiązane w świetle Bożego słowa[5]. Analizując praktyczną realizację tych założeń w podręczniku przeznaczonym dla klasy V szkoły podstawowej (sprzed reformy), zauważa się, iż autor proponuje nie tyle jakiś określony model katechezy biblijnej, ile raczej - stawiając w centrum perykopę biblijną (Starego Testamentu) - poszukuje takich metod analizy tekstu, które pozwolą katechizowanym wejść w dialog z Bogiem i Jego słowem.
Dyrektorium katechetyczne Kościoła katolickiego w Polsce z roku 2001 używa tylko trzykrotnie określenia „katecheza biblijna”. W numerze 59 dowiadujemy się, iż „jedność i harmonia obu Testamentów powinna na wzór katechezy apostolskiej i patrystycznej być elementem konstytutywnym współczesnej katechezy biblijnej”. Zdanie poprzedzające, traktujące o „biblijności posługi słowa” sugeruje, iż Dyrektorium przez katechezę biblijną rozumie takie spotkanie katechetyczne, które po prostu korzysta z treści Biblii. W numerze 60 stwierdza się, że celem „biblijnego ujęcia katechezy” winno być kształtowanie nie tylko postawy moralnej, ale przede wszystkim postawy wiary, będącej przylgnięciem do Chrystusa. Polskie Dyrektorium zdaje się zatem podciągać pod pojęcie katechezy biblijnej każdą formę katechezy, w której pojawia się element biblijny. Zdanie otwierające trzeci rozdział tego dokumentu, zatytułowany „Istotne elementy katechezy”, podkreśla, iż „pierwszym i podstawowym elementem każdej katechezy jest element biblijny” (PDK 58). W tym świetle postulat katechezy biblijnej nie sprowadza się do opracowania jakieś katechetycznej metody analizy tekstu biblijnego. Raczej wyraża on potrzebę ubiblijnienia katechezy i to nie tylko formalnie (ilościowo). Chodzi o obecność na katechezie elementów duchowości biblijnej, która otworzy katechizowanych na doświadczenie wiary i życia, wyłaniające się z historii zbawienia zaczerpniętej z Biblii, a urzeczywistniające się w akcie czytania. Realizacja tego postulatu wymaga uwzględnienia współczesnego rozwoju hermeneutyki biblijnej, na co zwraca uwagę Dyrektorium w paragrafie „Element biblijny katechezy” (nr 58-61).
 
2. Teoretyczne ujęcie hermeneutyki biblijnej w polskim „Dyrektorium katechetycznym”
 
Omawiając cele interpretacji tekstu biblijnego, Dyrektorium kreśli pewną procedurę badawczą, w jej tle swoje miejsce znajdują określone reguły hermeneutyczne: „Jednym z zadań katechezy jest wprowadzenie we właściwe rozumienie Biblii i rozmiłowanie w takim jej czytaniu, żeby można było odkryć zawartą w niej prawdę Bożą i skłonić czytającego do udzielenia odpowiedzi na orędzie, które Bóg swoim słowem kieruje do ludzkości” (PDK 58). Katecheza biblijna winna być zatem zorientowana na: rozumienie Biblii; umiłowanie jej (przez czytanie); odkrycie w niej prawdy Bożej, udzielenie odpowiedzi. Kolejność realizacji tych celów nie jest przypadkowa.
Podstawą jest zrozumienie tekstu biblijnego jako słowa historycznego. Analiza o charakterze literacko-historycznym pozwala przemówić tekstowi Biblii, odsłaniając jego warstwę literacką i kulturową, osadzoną w określonym kontekście historycznym. Ta operacja nie jest działaniem tylko intelektualnym, gdyż akt czytania powinien być wyrazem miłości osoby wchodzącej w dialog z Bożym słowem. Powiązanie „czytania” z „umiłowaniem” sugeruje nie jednorazowe wydarzenie spotkania, lecz postuluje dialogiczność interpretacji, w której jest miejsce również na moment milczenia, medytacji i modlitwy. W ten sposób interpretacja nie zatrzymuje się na sensie literalnym tekstu biblijnego, lecz otwiera się na jego wymiar duchowy. Rezultatem staje się odkrycie prawdy Bożej objawiającej się w słowie, które Bóg kieruje do człowieka. Czasoprzestrzeń ludzkiego czytania Biblii jest miejscem działania Ducha Świętego, który odsłania przed czytelnikiem tajemnicę paschalną Jezusa i nowe życie, jakie bierze z niej początek (por. IBK II.B.2). Interpretacja finalizuje się w odpowiedzi, do jakiej każdy czytelnik jest wezwany przez słowo Biblii. Objawiając Boga człowiekowi, równocześnie odsłania ona człowiekowi prawdę o jego osobie, powołaniu i życiu.
Powyższa dynamika interpretacji Biblii proponowana przez Dyrektorium przywołuje cztery reguły hermeneutyczne, które korelują z określonym aspektem Bożego słowa: literackim - rozumieć, narracyjnym - czytać, historiozbawczym - odkryć, egzystencjalnym - odpowiedzieć. Te reguły znajdują swoje pogłębienie w omawianym dokumencie.
 
2.1 Zasada narracyjna
 
Uwzględniając strukturę dokumentu, jako pierwsza zostaje wspomniana zasada narracyjna. Po określeniu „siedmiu filarów katechezy”[6]Dyrektorium przechodzi do określenia pewnej metodologii pracy nad tymi elementami budującymi katechezę: „winna być ona zatem kształtowana przez metodę opowiadania biblijnego, związana ściśle z objawieniem się Boga w historii, jak i przez systematyczny wykład doktryny wiary, zawarty w tradycyjnym schemacie katechetycznym, zastosowanym w Katechizmie Kościoła Katolickiego” (PDK 33). Uwzględnienie charakteru narracyjnego Pisma Świętego przekształca akt czytania w formę dialogu; katechizowany staje się „czytelnikiem domyślnym” tekstu biblijnego, a tym samym jest osobą, która wchodzi w akt komunikacyjny z Bogiem – „autorem domyślnym”, zapraszającym do wspólnoty miłości[7]. Interpretacji nie można ograniczyć tylko do odkrycia znaczenia tekstu, gdyż w perspektywie narracji objawiającej Boga w ludzkiej historii, interpretacja dokonuje się przez współuczestnictwo w wydarzeniach historii zbawienia. Boże słowo ustanawia relację międzyosobową, w której Słowo Boga – w perspektywie osoby Chrystusa – jest równocześnie objawiającym Boga, objawieniem Boga i objawionym Bogiem[8]. Ten związek Słowa z Bogiem domaga się osobowego dialogu ze strony człowieka, który w spotkaniu z Bożym słowem staje się podmiotem mówiącym, wypowiadającym siebie i odpowiadającym na Boże wezwanie.
 
2.2 Zasada historiozbawcza 
 
Analiza narracyjna Biblii nie jest jednak interpretacją subiektywną, uwarunkowaną doświadczeniem człowieka współtworzącego znaczenie tekstu. Lektura Pisma Świętego wymaga bowiem uwzględnienia zasady historiozbawczej, w której polskie Dyrektorium zawiera: prawdę o jedności i harmonii obu Testamentów, zasadę religijnej interpretacji historii biblijnej oraz jej chrystocentryczny wymiar (por. PDK 60).
W spotkaniu z Biblią dochodzi do konfrontacji katechizowanego z „doświadczeniem wiary ludzi oczekujących na przyjście Chrystusa i tych, którzy byli Jego uczniami” (PDK 59). W perspektywie jedności Starego i Nowego Testamentu katechizowany może dostrzec, iż „historia zbawienia i działania Boga w świecie”, o której mówią oba Testamenty (PDK 60), w czasie katechezy staje się jego osobistym doświadczeniem. Spotkanie z Bożym słowem jest spotkaniem z Chrystusem, który stoi w centrum i jest treścią całego nauczania katechetycznego (PDK 60). Dlatego też „katecheza biblijna nie prowadzi jedynie do wiedzy o zasadach zaproponowanych przez Chrystusa, ale kształtuje postawy, przede wszystkim postawę wiary, przylgnięcia do Chrystusa, który tu i teraz obdarza człowieka swoją łaską i przychodzi zbawić, jest obecny w swoim słowie i w sakramentach” (PDK 60).
Teoretyczne ujęcie zasady historiozbawczej zostało w Dyrektorium również objaśnione praktycznie, w momencie kiedy dokument przypomina o teologicznych zasadach interpretacji Biblii (PDK 61). Jego zalecenia dotyczą:
- uwzględnienia jedności i chrystocentryzmu całej Biblii,
- czytania Pisma Świętego w żywej tradycji całego Kościoła, co chroni nie tylko przed subiektywizmem, ale też czyni akt interpretacji działaniem wspólnoty Kościoła,
- konieczności uwzględnienia analogii wiary, czyli spójności prawd wiary między sobą i w całości planu zbawienia, dzięki czemu poprawność interpretacji będzie gwarantowana autorytetem Kościoła, otwierając ją zarazem na doświadczenie wiary zapisane w Biblii i aktualizowane w życiu jej czytelnika.
 
2.3 Zasada egzystencjalna
 
Relacja między doświadczonymi wiarą postaciami biblijnych a katechizowanymi zakłada w interpretacji tekstu biblijnego wykorzystanie zasady egzystencjalnej. Wypływa ona ze struktury narracyjnej Biblii, która swego czytelnika czyni uczestnikiem historii zbawienia. Stąd też katecheza biblijna ma mówić współczesnemu człowiekowi nie tylko o Bogu, ale i o człowieku (por. PDK 66.67). „Do odwoływania się w katechezie do doświadczenia życiowego uczniów zachęca też Pismo Święte. Przekaz biblijny pełen jest wzorców osobowych, które stanowią interesujące propozycje także dzisiaj, ponieważ ukazane są w nim doświadczenia wiary bohaterów biblijnych” (PDK 66). Zasada egzystencjalna wpisuje się w jedno z podstawowych zadań katechezy, jakim jest ukazanie człowiekowi sensu życia w świetle wiary. Katecheza odwołująca się do narracji biblijnej pozwala katechizowanym usłyszeć pytania, jakie w sobie noszą („pytania o sens życia, dzisiaj często zagłuszane i wypierane przez współczesną mentalność”), ukazać odpowiedzi, jakie zawierają się w świadectwie wiary bohaterów biblijnych, oraz poznać i odpowiedzieć na osobiste powołanie (PDK 67).
 
2.4 Zasada literacka
 
Powyższe zasady hermeneutyczne akcentują prawdę historiozbawczą i egzystencjalną Biblii. Nie jest ona przeszłością, gdyż została objawiona w wydarzeniach dokonanych przez Boga, które za pośrednictwem tekstów biblijnych przemawiają dzisiaj do człowieka. Teksty Biblii nie tylko mówią o historii zbawienia, ale czynią ją obecną. Ponieważ ma ona walor wiarygodności historycznej, jej interpretacja wymaga uwzględnienia jeszcze jednej reguły hermeneutycznej – zasady literackiej. Prezentowana jako ostatnia, zajmuje w istocie pierwsze miejsce we właściwym badaniu tekstu biblijnego, pozwalając na jego rzeczywiste odniesienia teologiczne i egzystencjalne. Wyjaśnienie tej reguły, znajdujące się w Dyrektorium, jest tylko częściowo zrozumiałe w perspektywie katechetycznej posługi słowa: „Literackie zasady nakazują uwzględnienie najpierw tekstu krytycznie pewnego. Ponadto istotną zasadą jest wierność tekstowi, zwrócenie uwagi na kontekst gramatyczny, logiczny i psychologiczny, wreszcie poznanie rodzaju literackiego i okoliczności powstania i przekazu tekstu” (PDK 61).
Nakreślony program badawczy koresponduje w istocie z procedurami właściwymi metodzie historyczno-krytycznej, stosowanej w egzegezie biblijnej. Mając jednak na uwadze cele katechezy biblijnej, trzeba wyjaśnić kilka wątpliwości. Gdzie na katechezie jest miejsce na „uwzględnienie tekstu krytycznie pewnego”, skoro pracuje się na tłumaczeniach z tekstu oryginalnego, który dostępny jest w formie wydania „krytycznego”, ale nigdy „krytycznie pewnego”. Zupełnie enigmatycznie brzmi zdanie o „zwróceniu uwagi na kontekst gramatyczny, logiczny i psychologiczny”. Ta terminologia jest obca metodzie historyczno-krytycznej. Fakt ten rodzi wiele nieporozumień, co zostanie pokazane w następnym artykule przy omówieniu recepcji tego zalecenia w polskich opracowaniach katechetycznych. Właściwsze byłoby zalecenie analizy strukturalnej tekstu (kompozycja, miejsce w strukturze księgi) oraz semantycznej (znaczenie słów odkrywane poprzez ich relacje semantyczne w kontekście). Zastanawia pytanie o zasadność analizy „okoliczności powstania i przekazu tekstu”, skoro katecheza biblijna nie ma charakteru diachronicznego, lecz synchroniczny, wynikający z pracy na tekście biblijnym w jego finalnym kształcie. Katecheza biblijna domaga się o wiele bardziej solidnego wprowadzenia w samą Biblię, jej powstanie, natchnienie i kanoniczność. Ten element, zasadniczy dla poprawnego rozumienia «okoliczności powstania i przekazu tekstu”, jest traktowany pobieżnie w podręcznikach do nauki religii, co zostanie ukazane w trzecim artykule.
Podsumowując propozycje hermeneutyczne dla katechezy biblijnej zawarte w polskim Dyrektorium katechetycznym, należy podkreślić, iż uwzględniają one reguły hermeneutyczne współczesnej biblistyki. Katecheza biblijna - postulowana przez omawiany dokument - umiejętnie przejmuje klasyczne i nieodzowne w interpretacji tekstu Biblii założenia hermeneutyczne metody historyczno-krytycznej. Równocześnie Dyrektorium akcentuje strukturę narracyjną Pisma Świętego, dzięki czemu katecheza biblijna zyskuje bardzo wyraźny charakter teologiczny i egzystencjalny.
 
3. Problematyka hermeneutyki biblijnej w polskim programie nauczania religii
 
Dyrektorium ukazuje pewne założenia teologiczno-katechetyczne oraz dydaktyczno-wychowawcze katechezy biblijnej, które winny stanowić podstawę do opracowywania programu katechizacji i podręczników[9]. Temu przełożeniu teorii na praktykę służą dwa dokumenty Konferencji Episkopatu Polski: Podstawa programowa katechezy Kościoła katolickiego w Polsce z 20.06.2001 roku oraz Program nauczania religii z 21.09.2001 roku[10]. Dla całości obrazu należy zatem zweryfikować, w jaki sposób propozycje odnoszące się do katechezy biblijnej w tych dokumentach odpowiadają założeniom Dyrektorium.
 
3.1 Klasy IV-VI szkoły podstawowej
 
Podstawa programowa kładzie szczególny nacisk na ubiblijnienie katechezy w klasach IV-VI szkoły podstawowej oraz w klasach gimnazjalnych. Wynika to już z ogólnej charakterystyki tych trzyletnich etapów edukacji szkolnej: pierwszy jest określony mianem „katechezy wprowadzającej w historię zbawienia”, drugi natomiast jako „katecheza wyznania i rozumienia wiary”. Powyższe określenia znajdują swój oddźwięk w „celach katechezy, zadaniach nauki religii, treści i osiągnięciach”, z których wystarczy przywołać zawartość dwóch pierwszych, by zorientować się co do miejsca hermeneutyki biblijnej w tych blokach edukacyjnych.
Cele katechezy w klasach IV-VI (PPK, s.39) zakładają m.in.:
- budzenie zainteresowania przesłaniem Bożym,
- uzdolnienie do odczytania w nauczaniu biblijnym wezwania Bożego,
- przygotowanie do samodzielnego odbioru tekstów (biblijnych).
Z tym korespondują następujące zadania (PPK, s.40):
- wprowadzić w samodzielną lekturę Pisma Świętego, kształtować umiejętność odbioru tekstów biblijnych,
- zapoznać z wybranymi fragmentami Pisma Świętego Starego i Nowego Testamentu,
- motywować uczniów do poznawania i przygotować do odbioru tekstów biblijnych,
- wprowadzać w podstawowe prawdy wiary Kościoła w oparciu o teksty biblijne.
Ukonkretnienie powyższych założeń ma miejsce w Programie nauczania religii. Przewiduje on w klasie IV „wprowadzenie ucznia w historię zbawienia przekazaną na kartach Starego Testamentu oraz ukazanie jej egzystencjalnej wartości” (PNR, s.43). Podobne zadanie stawiane katechezie w klasie V, tyle że w odniesieniu do Nowego Testamentu (PNR, s.53). By zrealizować cele katechezy nakreślone przez Podstawę programowąProgram nauczania zaleca nauczycielowi religii w klasie IV:
- wprowadzenie uczniów w odczytywanie Pisma Świętego (PNR, s.45),
- zapoznanie ich z podstawowymi zasadami interpretacji (PNR, s.45),
- uzdalnianie do odczytywania przesłania biblijnego (PNR, s.45.46.48.49).
W klasie V zadania nauczyciela wyglądają następująco:
- przybliżenie wybranych tekstów biblijnych (cel obecny w każdym bloku programowym),
- wprowadzenie w metodykę odbioru tekstów biblijnych (PNR, s.54),
- wprowadzenie w gatunki i rodzaje literackie (PNR, s.55),
- pomoc (motywowanie) w samodzielnym odczytywaniu treści religijnej zawartej w tekstach biblijnych (PNR, s.55.56.57),
- wprowadzenie do integracji wydarzeń biblijnych z liturgią, rokiem liturgicznym i zwyczajami, aktualnymi wyzwaniami życiowymi (wspomniane w różnej formie w PNR, s. 54.55.56.58).
Oceniając aspekt treściowy Podstawy programowej i samego Programu, należy stwierdzić, iż dokumenty uwzględniają w nakreślonych zadaniach wszystkie cztery zasady hermeneutyczne, wskazane przez Dyrektorium. Pominięte zostało przez nas omówienie przedmiotu katechezy biblijnej, gdyż ten jest obecny w sposób oczywisty w programie, który odwołuje się do zasady historiozbawczejZasada narracyjna nie jest wprost obecna w „zadaniach nauczyciela religii”, lecz dochodzi do głosu w ramach „celów katechezy”[11]Zasada egzystencjalna zostaje wyeksponowana w samym wprowadzeniu do Programu nauczania w klasach IV-VI, gdzie podkreśla się, iż „program przyjmuje strukturę egzystencjalną, (...) mającą ułatwić katechizowanym nabycie umiejętności religijnego wyjaśniania w świetle słowa Bożego spraw własnego życia” (PNR, s.41). Za pierwszorzędną regułę hermeneutyczną, warunkującą aplikację pozostałych zasad, uznaje się w obu dokumentach zasadę literacką. Taka konfiguracja zasad hermeneutycznych jest właściwa, gdyż uwzględnia charakter literacki i teologiczny Biblii, gdzie odczytanie orędzia teologicznego uwarunkowane jest właściwą interpretacją literacką.
W kwestii praktycznej realizacji powyższych reguł hermeneutycznych dokumenty zdają się ograniczać do wskazania ogólnych celów, które mają kształtować wrażliwość uczniów na teksty biblijne, wprowadzać w wymiar literacki i teologiczny, motywować do lektury, uzdalniać do odczytania ich orędzia. Ten sposób określania zadań katechezy koresponduje z ogólnymi celami edukacyjnymi, właściwymi dla przedmiotów humanistycznych w klasach IV-VI szkoły podstawowej. Pewna ich ogólnikowość rodzi szereg pytań o rzeczywisty zakres celów realizowanych na katechezie. W odniesieniu do zasady literackiej, kluczowej dla interpretacji tekstu biblijnego, szczególnie wymagającym, a przy tym trudnym, jest zalecenie wprowadzenia uczniów w „metodykę odbioru tekstu biblijnego”, co winno służyć ich „samodzielnemu odbiorowi” przez katechizowanych. Trudność wynika głównie z niedookreślenia tego, co autorzy programów rozumieją przez „metodykę” i „samodzielność” w lekturze tekstów biblijnych.
 
3.2 Gimnazjum
 
Przechodząc do omówienia kwestii hermeneutyki biblijnej w katechezie gimnazjalnej, zauważa się, iż przedmiotem jej zainteresowania są teksty biblijne, które w znacznej mierze były już obecne na poziomie klas IV-VI. Różnice występują jednak w „celach” stawianych tej katechezie, która ma uwzględniać sytuację młodzieży gimnazjalnej, zarówno pod względem jej możliwości percepcji tekstu, jak i stawiania mu pytań natury egzystencjalnej. Obok zalecenia „wprowadzenia (uczniów) w lekturę Pisma Świętego” (dwukrotnie na s.56 PPK), nauczyciel religii otrzymuje konkretne wskazówki co do „treści” tego celu (PPK, s.57). Zawierają się w nim:
- podstawowe wiadomości o Piśmie Świętym: formowanie się ksiąg, języki, gatunki literackie,
- interpretacja literacka i hermeneutyczna wybranych fragmentów biblijnych.
Efektem tych działań na płaszczyźnie literackiej interpretacji mają być następujące „osiągnięcia” (PPK, s.59):
- znajomość podstawowych wiadomości o Piśmie Świętym,
- umiejętność samodzielnej lektury Pisma Świętego,
- umiejętność właściwej interpretacji (rozumienia) i aktualizacji wybranych tekstów biblijnych.
Podstawa programowa w „zadaniach nauki religii» nie pomija zasady egzystencjalnej, gdyż „wprowadzeniu (uczniów) w lekturę Pisma Świętego”, ma towarzyszyć (PPK, s.56):
- rozwijanie umiejętności odbioru tekstów biblijnych i w ich świetle rozumienie świata, człowieka i własnego powołania,
- ukazanie wybranych postaci Starego i Nowego Testamentu jako przykładów rozwiązywania problemów w świetle wiary.
Korelacja powyższych zaleceń z Programem nauczania religii przynosi najpierw pewien klucz hermeneutyczny w doborze tekstów biblijnych w poszczególnych klasach gimnazjum: w klasie I akcent kładzie się na teksty mówiące o „zwróceniu się Boga do człowieka przez piękno świata, dzieje Izraela, przez Syna Bożego Jezusa Chrystusa i Kościół”; w klasie II na „dzieło zbawienia człowieka, jakiego Bóg się podjął w Jezusie Chrystusie”; w klasie III na „Kościół, w którym kontynuowane jest przez Boga dzieło zbawienia” (PNR, s.77.86.95). Zasadzie historiozbawczej towarzyszy reguła lektury narracyjnej i egzystencjalnej, która prowadzi uczniów do kształtowania wiary w działanie Boga w ludzkiej historii, także ich osobistej, do budowania relacji z Bogiem poprzez akt wiary w Jezusa Chrystusa i do uczestnictwa w życiu wspólnoty Kościoła (por. cele katechetyczne dla poszczególnych klas gimnazjum w PNR, s.77-103). Te wszystkie zasady otrzymują - w ramach katechezy biblijnej w klasie I - mocną podbudowę krytyczno-literacką (PNR, s.79), która ma „ukazać religijne znaczenie Biblii dla chrześcijan” oraz „przekazać najistotniejsze treści o Piśmie Świętym”, co w kontekście zestawionych tam punktów nauczania należy rozumieć jako podstawowe informacje dotyczące Biblii (Biblia a Objawienie; natchnienie i jego skutki; kanon biblijny; interpretacja Pisma Świętego wraz z praktycznymi wskazówkami).
W perspektywie realizacji postulatów Dyrektorium katechetycznego, omawiane dokumenty programujące katechezę w gimnazjum odwołują się do wskazanych przez Dyrektorium reguł hermeneutycznych. Szczególne znaczenie przywiązuje się do właściwej interpretacji tekstu biblijnego, co w punkcie wyjścia zakłada zrozumienie natury i specyfiki samej Biblii jako dzieła literackiego. Aspekt teologiczny nie jest sprowadzony do wykładu akademickiego, lecz poprzez moment aktualizacji ma prowadzić katechizowanego do właściwego rozumienia teksów Pisma Świętego, tak by kształtowało ono jego życie, nie tylko w wymiarze wiary.
 
3.3 Szkoła ponadgimnazjalna
 
Pozostaje wreszcie katecheza biblijna w szkołach ponadgimanzjalnych. Podstawa programowa odchodzi w wykorzystaniu tekstu biblijnego od zasady historiozbawczej, widocznej w poprzednich trzech latach nauczania (Stary Testament – Nowy Testament – Kościół). Pojawiające się w niewielkim wymiarze katechezy biblijne uwypuklają temat stworzenia (zadanie „dopełnienia obrazu Boga Stwórcy, Pana Stworzenia, a także prawa naturalnego”, PPK, s.75) oraz tajemnicę Chrystusa (zadanie „pogłębienia rozumienia i przyjęcia” osoby Jezusa jako przynoszącego prawdę i wolność, jako wzorca osobowego, jako Zmartwychwstałego, PPK, s.76). Częściowym novum jest ukazanie «biblijnej teologii powołania i drogi wiary osób powołanych w Biblii” (PPK, s.76). W żaden jednak sposób nie można mówić o próbie systematycznej prezentacji tekstów biblijnych, które zdają się być podporządkowane realizacji innych celów katechetycznych, zorientowanych głównie na przygotowanie do pełnienia roli człowieka dorosłego w społeczeństwie, z uwzględnieniem dojrzałości także w wymiarze religijnym, szczególnie w kontekście życia we wspólnocie Kościoła (por. PPK, s.71).
Pominięcie elementu biblijnego w katechezie ponadgimnazjalnej przez Podstawę programową znajduje swoje odbicie w Programie nauczania religii dla liceum profilowanego, który zakłada, że katechizowani posiadają już umiejętność samodzielnego czytania Biblii. Stąd też w klasie I i II zadaniem nauczyciela religii jest tylko „przypomnienie zasad prawidłowej hermeneutyki” (PNR, s.111.120). W klasie I owo przypomnienie stanowi przywołanie treści, które katechizowani poznali w gimnazjum w ramach introdukcji do Pisma Świętego. W klasie II reguły hermeneutyczne mają być przypomniane przy okazji „pogłębienia prawdy o Bogu, Stwórcy wszechrzeczy”.
Ograniczenie zakresu katechezy biblijnej w programie szkół licealnych jest zaskakujące z jeszcze innego powodu. Program nauczania sygnalizuje potrzebę skorelowania nauki religii w klasie I z językiem polskim, szczególnie w kwestii „tradycji literackich: kontekstów biblijnych oraz gatunków i rodzajów literackich w Biblii” (PNR, s.111). Tymczasem dochodzi do sytuacji paradoksalnej: uczniowie zapoznają się z tekstami biblijnymi w ramach lekcji języka polskiego (tekst Genesis o stworzeniu, HiobPsałterz, przypowieści Jezusa, Apokalipsa), podczas gdy właściwa katecheza na tym poziomie ogranicza się do wprowadzenia (przypomnienia?) zasad hermeneutycznych oraz do poszerzenia, w stosunku do gimnazjum, informacji introdukcyjnych do Pisma Świętego.
Podsumowując omówienie sposobu ukonkretyzowania przez Podstawę programową i Program nauczania zaleceń Dyrektorium odnoszących się do elementu biblijnego w katechezie, wolno stwierdzić, iż katecheza biblijna jest obecna w sposób zasadniczy w klasach IV-VI szkoły podstawowej i w gimnazjum. Zaskakuje jej brak w katechezie ponadgimnazjalnej. Z nakreślonego rozłożenia akcentów wynika, iż kluczową dla wdrożenia katechizowanych do samodzielnej lektury Biblii jest katecheza biblijna w gimnazjum, kiedy to młodzież otrzymuje narzędzia literackie i teologiczne do samodzielnej religijnej interpretacji tekstów biblijnych. Równocześnie zakłada się, iż wprowadzenie w biblijną historię zbawienia ma mieć miejsce w klasach IV-VI szkoły podstawowej. Tam teksty biblijne otrzymują religijną interpretację, ale ich rzeczywista analiza literacka – przy zastosowaniu zasad hermeneutycznych – pozostaje na tym poziomie ograniczona. Do takiej pracy przysposabia uczniów dopiero katecheza w gimnazjum. Problem jednak w tym, że dobór tekstów biblijnych na tym poziomie jest o wiele bardziej wybiórczy w stosunku do całościowej biblijnej panoramy historii zbawienia poznanej w klasach IV i V szkoły podstawowej.
Można ostatecznie postawić wniosek, że omawianym dokumentom zabrakło pewnej konsekwencji w progresywnym wprowadzaniu katechizowanego w świat Biblii. Wyznaczone cele po części pozostają tylko życzeniowymi, gdyż zakładają, iż na poziomie klasy IV-VI szkoły podstawowej uczeń otrzyma całościową wizję historii zbawienia, która będzie mu już odtąd towarzyszyła na etapie gimnazjalnym i ponadgimnazjalnym, gdzie odniesienie do zasady historiozbawczej jest o wiele bardziej punktowe niż kanoniczne. Dalej, przerzucając na poziom gimnazjalny zadanie zapoznania uczniów z regułami hermeneutyki biblijnej, stwarza się wrażenie, iż w ten sposób uczeń przyswoi sobie umiejętność „samodzielnej” lektury Biblii. Tymczasem ten moment winien być pogłębiony i praktycznie zaaplikowany do tekstów biblijnych na poziomie ponadgimnazjalnym, gdzie młodzież intelektualnie jest zdolna do rzeczywiście samodzielnego korzystania z narzędzi analizy literackiej tekstu. Na tym poziomie edukacji potrzeba ponownego całościowego spojrzenia na biblijną historię zbawienia, która nie zamyka się w akcie stworzenia i Wcielenia, jak mogłoby to wynikać z treści biblijnych postulowanych w liceum.Czas, w którym młodzież wkracza w świat literatury, sztuki, kultury, sprzyjałby jej otwarciu się na katechezę biblijną. Ta budowałaby ich tożsamość religijną, kulturową i egzystencjalną. O nowym ujęciu postulatów katechezy biblijnej, również na poziomie szkoły ponadgimnazjalnej, będzie jeszcze mowa w ostatnim artykule cyklu.
 
Użyte skróty
CT - Jan Paweł II, Adhortacja apostolska Catechesi tradendae
IBK - Papieska Komisja Biblijna, O interpretacji Biblii w Kościele
KO - Sobór Watykański II, Konstytucja dogmatyczna o Objawieniu Bożym „Dei Verbum”
PDK - Konferencja Episkopatu Polski, Dyrektorium katechetyczne Kościoła katolickiego w Polsce (2001)
PNR - Komisja Wychowania Katolickiego Konferencji Episkopatu Polski, Program nauczania religii (2001)
PPR - Konferencja Episkopatu Polski, Podstawa programowa katechezy Kościoła katolickiego w Polsce (2001)
 
 
ks. Wojciech Pikor - dr teologii, kapłan diecezji pelplińskiej, adiunkt przy Katedrze Ksiąg Prorockich Instytutu Nauk Biblijnych Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II, e-mail: pikorwo@wp.pl
 

[1] J. Kudasiewicz, Wymiar biblijny, w: Podstawowe wymiary katechezy, M. Majewski (red.), Kraków 1991, s. 30.
[2] A.E. Klich, Pismo Święte w polskiej katechezie posoborowej. Studium egzegetyczno-katechetyczne, „Duc in altum” 3, Kraków 2005.
[3] A. Długosz, B. Stypułkowska, Wprowadzenie do dydaktyki biblijnej, Kraków 2000, s. 75.
[4] Bibliografię prac G. Kusza znaleźć można u A.E. Klich, Pismo Święte w polskiej katechezie posoborowej, s. 394. Pozycja, w której autor omawia wymienione wyżej modele, to Biblia w katechezie wczoraj i dziś, w: Biblia w nauczaniu chrześcijańskim, J. Kudasiewicz (red.), Lublin 1991, s. 105-115. Wśród opracowań bazujących na analizach G. Kusza, wymienić można np.: J. Kudasiewicz, Wymiar biblijny, s. 27-30; T. Panuś, Główne kierunki katechetyczne XX wieku, Kraków 2001, s. 103-110; R. Sarek, Wymiar biblijny w katechezie, w: Katechetyka materialna, J. Stala (red.), „Academica” 61, Tarnów 2002, s. 78-85; A.E. Klich, tamże, s. 76-85.
[5] Por. J. Charytański, Problemy katechezy biblijnej, w: Podręcznik metodyczny do katechizmu religii katolickiejW Chrystusie jesteśmy ludem Bożym, J. Charytański (red.), W. Kubik, Warszawa 1982, 16.20-21.23.
[6] Filary katechezy stanowią: trzy etapy opowiadania historii zbawienia (Stary Testament, Nowy Testament i historia Kościoła) oraz cztery filary wykładu (symbol wiary, sakramenty, przykazania i Modlitwa Pańska).
[7] O tym aspekcie narracji biblijnej pisze szerzej Z. Pawłowski, Opowiadanie, Bóg i początek. Teologia narracyjna Rdz 1-3, RSB 13, Warszawa 2003, s. 214-225.
[8] Por. B. Forte, La parola di Dio nella Sacra Scrittura e nei libri sacri delle altre religioni, w: L’interpretazione della Bibbia nella Chiesa. Atti del Simposio promosso della Congregazione per la Dottrina della Fede (Roma, sett. 1999), Atti e documenti 11, Città del Vaticano 2001, s. 108.
[9] Por. ks. bp K. Nycz, Wstęp, PDK, s. 10.
[10] Oba dokumenty wydane przez Wydawnictwo WAM, Kraków 2001.
[11] W klasie czwartej celem bloku „Bóg naszym Stworzycielem” ma być - na przykład - „poznanie przesłania biblijnego o Bogu Stworzycielu i postawa współdziałania z Nim”, co w sposób oczywisty zakłada strukturę narracyjną i dialogiczną katechezy. W klasie piątej natomiast w części zatytułowanej „Posłannictwo Jezusa”, wymieniając cele, mówi się wprost o „udzieleniu odpowiedzi na wezwanie Boże”, co wymaga wejścia w dialog z Jezusowym orędziem.