„VERBA DOCENT…”

Zeszyt ucznia - niezastąpiony środek dydaktyczny czy przeżytek w nauczaniu religii?
Autor: Anna Zellma
Artykuł archiwalny
W literaturze katechetycznej spotyka się ostatnio coraz więcej materiałów dotyczących stosowania nowoczesnych środków dydaktycznych[1]. Jednocześnie autorzy poszukują nowych sposobów dokumentowania pracy ucznia[2]. Na taki stan ma wpływ rozpowszechnianie się multimedialnych środków dydaktycznych. Akceleracja postępu technicznego sprawia, że tradycyjne pomoce, którymi posługuje się zarówno nauczyciel religii, jak i uczeń, bardzo szybko tracą na wartości edukacyjnej. Tym samym są postrzegane jako przestarzałe. Ten fakt zmusza do reorganizacji działań metodycznych i uzupełnienia tradycyjnych środków dydaktycznych.
Wraz z ciągłym wprowadzaniem nowych pomocy pojawia się szereg problemów związanych z sensownością i aktualnością prowadzenia zeszytu ucznia w nauczaniu religii. Dlatego celowe wydaje się poszukiwanie odpowiedzi na pytanie: jaką wartość dydaktyczną należy przypisywać zeszytom przedmiotowym? Na ile stanowią one w nauczaniu religii niezastąpiony środek dydaktyczny, a na ile przeżytek?
Chcąc rozwiązać powyższy problem, należy najpierw zastanowić się nad zagadnieniami związanymi z terminem ‘zeszyt ucznia’ – czym on jest, jakie są właściwości istotne dla tego środka dydaktycznego. Następnie warto określić, jakie funkcje spełnia zeszyt ucznia w procesie nauczania religii. Dalej można pokazać sposoby prowadzenia zeszytów przez katechizowanych oraz wskazać style kontroli tych zeszytów stosowane przez nauczyciela religii.
 
1. Definicja „zeszytu ucznia”
 
Okazuje się, że chociaż zeszyt ucznia jest pojęciem dość często używanym w literaturze katechetycznej (głównie w kontekstach metodyki nauczania religii), to jednak nie doczekał on się szczegółowych wyjaśnień terminologicznych[3]. W większości prac z zakresu dydaktyki katechezy nie określa się zakresu znaczeniowego terminu ‘zeszyt ucznia’[4]. Wielu autorów wskazuje jedynie na funkcje oraz sposoby wykorzystania i użytkowania tego medium dydaktycznego[5].
Etymologicznie rzecz ujmując, zeszyt ucznia oznacza tyle, co „pewna ilość kartek papieru do pisania zszytych i oprawionych w okładkę”[6]. Mimo to w literaturze metodycznej autorzy traktują zeszyt ucznia jako środek dydaktyczny, którym posługuje się uczeń w toku lekcji – zapisując temat i notatki oraz redagując pisemne prace domowe[7]. Jest on także rozumiany jako pewnego rodzaju dokument, obrazujący całoroczną aktywność i pracę ucznia[8]. To właśnie zeszyt przedmiotowy odzwierciedla pracę ucznia i nauczyciela w toku poszczególnych jednostek tematycznych. Zwykle zawiera, oprócz tematu lekcji, także: notatki, teksty, schematy, rysunki, ilustracje i pisemne zadania domowe[9]. Zeszyt ucznia stanowi też doskonałe uzupełnienie podręcznika. Jego zawartość niejednokrotnie współdecyduje o zakresie wiadomości i umiejętności ucznia.
Rdzeniem merytorycznym każdego zeszytu ucznia (podobnie jak każdego środka dydaktycznego) jest zawarty w nim komunikat – będący w sensie fizycznym zespołem informacji przyporządkowanych poszczególnym tematom lekcji[10]. Kwestią drugorzędną w tym przypadku staje się nośnik tego komunikatu. Zeszyt ucznia może mieć zatem różną formę i format, np. być prowadzony jako notatnik o formacie A4[11].
Coraz częściej – obok formy konwencjonalnej – postuluje się wprowadzanie zeszytów ucznia w formie elektronicznej[12], zaznaczając, iż zeszyt przedmiotowy nie musi być jedynie znakiem niewzruszonych schematów i stereotypów lekcyjnych. Oczywiście w tej sytuacji zeszyt ucznia jako środek dydaktyczny zostaje rozbudowany o dodatkowe urządzenia umożliwiające odczytanie treści z nośnika informacji. Ta możliwość konstruowania zeszytów przedmiotowych w rozmaitej formie, zdaniem praktyków, znacznie zwiększa jego potencjalną użyteczność w nauczaniu różnych przedmiotów[13], także religii.
Przytoczone objaśnienia wskazują, że termin ‘zeszyt ucznia’ odnosi się przede wszystkim do zeszytu przedmiotowego, który stanowi podstawową pomoc w nauczaniu poszczególnych przedmiotów szkolnych, w tym także religii. Tak rozumiany zeszyt ucznia odzwierciedla procesy nauczania-uczenia się w toku lekcji i poza nią (praca domowa). W praktyce zwykle występuje w zróżnicowanej formie – jako tradycyjny zeszyt lub też jako zeszyt ćwiczeń[14]. Generalnie jego strukturę wewnętrzną, związaną z doborem tematów i treści, warunkują ogólne i operacyjne cele przedmiotowe, określone programem nauczania, oraz związany z tym zakres treści kształcenia na danym etapie edukacyjnym i w konkretnej grupie uczniów. Sam sposób uporządkowania i zorganizowania treści w zeszycie przedmiotowym jest natomiast zgodny z zasadami nauczania-uczenia się. Poza tym zawarte w zeszycie komunikaty werbalne i pozawerbalne (ilustracje) należy dopasować do możliwości poznawczych uczniów.
 
2. Funkcje zeszytu ucznia w nauczaniu religii
 
Jak dowodzą dydaktycy i praktycy katechezy, wykorzystanie zeszytu w procesie nauczania religii wiąże się ściśle ze spełnianymi przez niego funkcjami[15]. Mimo wielu prognoz wskazujących na „zmierzch ery” zeszytu ucznia, w nauczaniu religii pełni on nadal wiele zróżnicowanych zadań.
Najogólniej funkcje, które spełnia zeszyt ucznia w procesie nauczania religii, określa się jako kształcące i wychowujące[16]. Pierwsze wiążą się wprost z czynnościami i procesami umożliwiającymi katechizowanym rozwijanie – w toku poznania wiedzy religijnej i chrześcijańskiego dziedzictwa kulturowego – umiejętności kluczowych i operacyjnych, a także ukształtowanie odpowiednich postaw i przekonań. Na szczególną uwagę zasługuje tu samodzielne syntetyzowanie treści poznawanych w toku lekcji religii. To właśnie nabywając wiadomości religijne i rozwijając sprawności związane z pisaniem, redagowaniem notatek, katechizowany uczy się selekcji zapisów i opracowywania streszczeń. Dokumentowana w zeszycie treść katechez jest przedłużeniem lekcji oraz przypomnieniem problematyki podejmowanej podczas danej jednostki tematycznej[17]. Tym samym zeszyt ucznia odzwierciedla w sposób syntetyczny zagadnienia podejmowane i omawiane w toku zajęć katechetycznych. Służy zatem do gromadzenia i utrwalania wszelkich treści nauczania, podejmowanych na kolejnych lekcjach religii[18]. Zapisy w zeszycie katechizowanego odzwierciedlają też typy owych lekcji oraz świadczą o wybranych i preferowanych przez katechetę metodach pracy[19]. Jeżeli uczniowie nie posiadają podręczników, systematycznie prowadzony zeszyt stanowi pomoc niezbędną do pamięciowego opanowania minimum wiedzy religijnej oraz zrozumienia jej i utrwalenia. Ma to miejsce szczególnie w przypadku katechizowania młodzieży szkół ponadgimnazjalnych, kiedy często niemożliwe okazuje się zmotywowanie uczniów do nabycia podręcznika. Prowadząc zeszyt, katechizowany dokumentuje wiedzę poznawaną w toku zajęć i jednocześnie odkrywa zróżnicowane możliwości metodyczne.
Zeszyt przedmiotowy w nauczaniu religii łączy też informacje, które docierają do ucznia z różnych źródeł, np.: od katechety, z podręcznika, Pisma Świętego, Katechizmu Kościoła Katolickiego czy też z innych dokumentów Kościoła. Zanim informacje te zostaną przez katechizowanego przyswojone, zrozumiane i zastosowane w życiu, wymagają selekcji, opracowania i logicznego uporządkowania, czemu właśnie służy zeszyt. Poza tym to medium dydaktyczne jako źródło informacji zawiera wiedzę nie tylko teoretyczną, ale także wskazania związane z możliwością zastosowania jej w sytuacjach problemowych. Służą temu pytania i zadania problemowe, na które uczeń udziela odpowiedzi w zeszycie. Tym samym zeszyt w nauczaniu religii pobudza do samodzielnego rozwiązywania problemów. Stopniowo też zadania wykonywane przez katechizowanych w zeszycie, rozwijają zdolność do samokształcenia.
Zeszyt staje się dla ucznia podstawowym medium przy powtarzaniu wiedzy religijnej, zdobywanej na kolejnych lekcjach religii. Dlatego też ważną rolę spełnia sposób zapisu treści. Najbardziej efektywne wydają się sensowne i celowo uporządkowane graficzne zapisy poszczególnych lekcji (przejrzystość notatek, wyodrębnienie kolorem pewnych treści, podkreślenia, stosowanie wielkich liter lub ramek). Również rysunki, szkice, schematy spełniają ważną rolę dydaktyczną. Pozwalają zaznaczyć wagę zapisu oraz pomagają w szybszym i lepszym zapamiętaniu oraz zrozumieniu wiedzy religijnej. Jednocześnie kształcą wyobraźnię i przyczyniają się do rozwijania wśród katechizowanych umiejętności graficznego przedstawiania zagadnień.
Dobrze prowadzony i wykorzystywany w toku lekcji religii zeszyt wpływa na jakość przyswajanych wiadomości i umiejętności[20]. Wspomaga też katechizowanych w rozwijaniu systematyczności, samodzielności w myśleniu i działaniu oraz obowiązkowości. Dokonuje się to poprzez zapisywanie w zeszycie odpowiednich wskazówek, zadań i poleceń. Sam aktywny udział katechizowanych w formułowaniu treści zapisu czy też w rozwiązywaniu problemów przyczynia się natomiast do rozwoju w nich kreatywności. Prawidłowo wykonywane notatki wdrażają ucznia do systematycznej i dokładnej pracy oraz rozwijają wrażliwość estetyczną[21]. Można tu mówić o wychowawczej roli zeszytu w procesie nauczania religii. Właściwie prowadzony zeszyt nie tylko wzbogaca zasób wiedzy uczniów, ale także pobudza i rozwija w nich właściwości emocjonalno-motywacyjne, głównie zaś przyczynia się do kształtowania pozytywnego nastawienia do lekcji religii. Zeszyt może też mobilizować uczniów do pracy i wzbudzać zainteresowanie tematyką podejmowaną w toku lekcji religii. Konieczne przy tym jest jednak to, aby zeszyt ucznia – poprzez swoją zawartość merytoryczną i formę dokumentacji treści katechetycznych – rozbudzał i kształtował w uczniach potrzeby oraz zainteresowania związane z wiedzą religijną i wiarą. Tak więc dobrze prowadzony zeszyt ucznia służy do wszechstronnej aktywizacji uczniów w procesie nauczania religii, poprzez zastosowanie różnorodnych metod ułatwiających nauczycielowi religii umiejętne wprowadzenie w spotkanie z Chrystusem i refleksję nad podjętą podczas lekcji tematyką[22].
Analizując poszczególne zeszyty ucznia, można zauważyć zastosowaną przez nauczyciela religii koncepcję układu treści nauczania religii. Niejednokrotnie zeszyty prowadzone przez katechizowanych odsłaniają chaos merytoryczny, bezładność i przypadkowość podejmowanej tematyki. Są więc także cennym źródłem informacji o jakości pracy katechety. Okazują się więc pożyteczne nie tylko dla samych katechizowanych, ale także dla dyrektora, wizytatora czy opiekuna stażu. Pozwalają bowiem rozpoznać i ocenić jakość zaangażowania dydaktycznego danego nauczyciela religii i jego postawę wobec założeń programowych nauczania religii w szkole.
Z powyższego wynika, że jeśli uwagę koncentrujemy już nie tyle na samej tradycyjnej formie zeszytu ucznia, ile na jego roli w nauczaniu religii, to bez wątpienia możemy dostrzec, iż zeszyt jest niezastąpionym środkiem dydaktycznym. Skoro zeszyt ucznia przestaje być traktowany jako przestarzała forma dokumentowania pracy na lekcji, a jawi się jako użyteczne medium w każdym ogniwie lekcyjnym oraz w fazie kontynuowania pracy lekcyjnej w domu, to tym samym należy przypisać mu istotną wartość edukacyjną.
 
3. Propozycje prowadzenia zeszytów
 
Jak dowodzi nawet pobieżna obserwacja stosowania zeszytów w szkolnym nauczaniu religii, to jak i na ile uczniowie prowadzą zeszyt do religii, zależy w dużym stopniu od katechety. I chociaż nauczyciele religii wiedzą, że do ich podstawowych obowiązków dydaktycznych należy troska o to, aby wszyscy uczniowie – i to od początku roku – systematycznie prowadzili zeszyt, to jednak w praktyce daje się zauważyć różne postawy z tym związane. Wszystko zależy w dużym stopniu od indywidualnego podejścia katechety: jego wiedzy metodycznej i merytorycznej. Nauczyciel, który dostrzega wartość kształcącą i wychowawczą zeszytu systematycznie prowadzonego przez ucznia, który posiada inwencję pedagogiczną w tym zakresie oraz ma duże doświadczenie i odpowiednio zorganizowany warsztat pracy, potrafi tak stymulować aktywność uczniów i ich motywować, aby chętnie prowadzili zeszyt. W trudniejszej sytuacji jest katecheta negatywnie nastawiony do zeszytów przedmiotowych. Nie widzi on sensu stosowania tego medium w szkołach, np. w gimnazjum czy w szkołach ponadgimnazjalnych. I nawet jeśli próbuje od katechizowanych egzekwować posiadanie uporządkowanego zeszytu, to sami uczniowie wyczuwają jego nastawienie, co wpływa na ich postawę wobec zadań związanych z prowadzeniem zeszytu. Co więcej, w zeszytach uczniów, których katecheci nie są przekonani do wykorzystywania tego środka dydaktycznego, spotyka się często ubogi zapis treści lekcji (np. tylko temat lub sporadycznie ogólnikowy plan). Niekiedy też tacy nauczyciele religii obligują uczniów do zapisu jedynie tekstu z Pisma Świętego, z podręcznika czy z dokumentów Kościoła. W związku z tym pojawia się pytanie: co powinno znajdować się w zeszytach, aby spełniały one należne, wyżej opisane funkcje?
Trudno udzielić jednoznacznej odpowiedzi. Nie ulega jednak wątpliwości, że forma zapisu treści lekcji w zeszycie winna być dostosowana do tematu lekcji i możliwości intelektualnych katechizowanych uczniów[23]. Jak już wcześniej zaznaczono, mają one przede wszystkim służyć utrwaleniu i pogłębieniu wiadomości oraz umiejętności uczniów zarówno na lekcjach bieżących, jak też powtórzeniowych.
Wśród nieodzownych elementów zapisu wymienić należy: numer lekcji i datę, temat lekcji oraz różne formy notatek, a więc słowne i graficzne, obejmujące zasadnicze zagadnienia podejmowane w toku lekcji religii, a zarazem dostosowane do możliwości intelektualnych uczniów[24]. Jeżeli katecheta zadaje uczniom pracę domową do wykonania w zeszycie, powinny znaleźć się w nim również bliższe dane dotyczące zadania. Taki zapis jest ważny nawet wtedy, gdy praca domowa ma charakter ustny[25]. Przypomina katechizowanym o tym, co i w jaki sposób mają wykonać. Dokumentuje też jakość zadań stawianych uczniom przez nauczyciela religii do wykonania w domu.
W programowaniu różnego rodzaju zapisów katecheta jest zobowiązany do uwzględniania zróżnicowanych form. Ich dobór zależy od wielu czynników, m.in. od poziomu rozwoju intelektualnego katechizowanych. Najprostszą formą zapisu treści lekcji w klasach I-III są: rysunek, ilustracja, schemat graficzny[26]. Zaleca się też stopniowe wprowadzanie zwięzłych zdań. Wszelkie zaś ważne wiadomości uczniowie mogą zapisywać na polecenie katechety w ramkach czy też innym kolorem.
W klasach IV-VI, obok graficznych zapisów, należy wprowadzać zwięzłe notatki składające się z kilku zdań oznajmujących, oddające istotę omawianych na lekcji religii zagadnień[27]. Tego rodzaju zapisy warto tworzyć w końcowej części lekcji – wspólnie z uczniami, gdyż przyczynia się to nie tylko do utrwalenia wiadomości, ale także motywuje katechizowanych do zaangażowania w staranne i systematyczne prowadzenie zapisów[28].
Inną godną uwagi nauczyciela religii formą zapisu, tak wśród dzieci, jak i młodzieży, jest tekst luk. Uczniowie mogą uzupełniać go, opierając się na materiałach źródłowych, zamieszczonych w podręczniku, lub skopiowanych materiałach i wiadomościach uzyskanych na lekcji.
W grupie młodzieży gimnazjalnej i ponadgimnazjalnej dobre efekty daje zwięzły i rzeczowy tekst zapisu, obejmujący: ważne wiadomości, definicje pojęć, syntetyczne dane w formie słowno-graficznej oraz wnioski płynące z dyskusji podejmowanej podczas lekcji religii. Ciekawą i kształcącą formę zapisu treści lekcji stanowią wszelkiego rodzaju zestawienia i porównania tekstów biblijnych, świętych i błogosławionych, postaci biblijnych oraz wydarzeń związanych z rokiem liturgicznym, opracowane na podstawie tekstu.
Notatkę słowną w zeszycie katechizowanych można zastąpić wypełnionymi schematami okienka informacyjnego, diagramu kołowego, piramidy priorytetów, metaplanu. Zastosowanie takiej formy przyczynia się do rozwoju samodzielnego myślenia i wpisuje się w – zalecane w ostatnim czasie – stosowanie założeń konstruktywizmu w nauczaniu. Najwięcej możliwości ku tego rodzaju zapisom (głównie w formie wniosków) stwarzają lekcje prowadzone metodami problemowymi i dyskusyjnymi przy wykorzystaniu materiałów pomocniczych czy tekstów z podręcznika. Dają one dzieciom i młodzieży dużą swobodę w sposobie słownej i graficznej wypowiedzi. Tym samym zeszyt wpływa na rozwój aktywności i kreatywności uczniów, co świadczy o jego wartości edukacyjnej.
Warto też zauważyć, że wprowadzenie do nauczania religii różnego rodzaju kart pracy czy kopiowanych materiałów przygotowywanych za pomocą metod aktywizujących przemawia za zastosowaniem nieco zmodyfikowanego zeszytu do religii, do którego można wklejać kartki papieru. Godne uwagi i sprawdzenia w praktyce jest także prowadzenie zeszytu w formie segregatora. Taki zeszyt umożliwia dowolne zestawianie kart w przypadku powtarzania materiału czy też dyskusji nad problemem wymagającym spojrzenia z wielu perspektyw. Wadą natomiast jest niewątpliwie niebezpieczeństwo gubienia zapisów. Chcąc zatem zastosować tę formę prowadzenia zeszytu, nauczyciel religii musi przemyśleć wiele kwestii. Jedną z nich jest zapewne zróżnicowanie zapisów oraz doskonalenie sposobów oceniania zawartości merytorycznej i strony estetycznej zeszytu prowadzonego przez ucznia.
 
4. Kontrola i ocena zeszytów uczniowskich
 
Prowadzenie zeszytu przez katechizowanych oraz docenianie jego roli w zdobywaniu wiedzy religijnej w dużym stopniu zależy od jakości i częstotliwości kontroli i oceny zeszytów uczniowskich. Sam stosunek nauczyciela religii do tych kwestii wydaje się być znaczący.
Istnieją różne style w podejściu katechetów do kontroli i oceny zeszytów uczniowskich. Kontrola ta ma zwykle charakter tradycyjny, chociaż daje się także zauważyć nowe, niekonwencjonalne sposoby wartościowania tego medium. Ten pierwszy polega na pisemnym opiniowaniu zeszytów uczniów i wystawieniu oceny cyfrowej bądź też graficznej raz lub dwa razy w semestrze[29]. Każdy nauczyciel religii na początku roku szkolnego powinien określić uczniom wymagania formalne związane z prowadzeniem zeszytu do nauki religii. Przykładowo, obowiązkiem katechizowanego jest systematyczne prowadzenie zeszytu i wykonywanie w nim pisemnych zadań, stawianych przez nauczyciela religii. Permanentny brak zeszytu zostaje odnotowany przez katechetę i ma wpływ na końcową ocenę z religii. Samo zaś ocenianie prac pisemnych, redagowanych w zeszycie, może nastąpić natychmiast po upływie terminu ich realizacji lub podczas kontroli zeszytów – zgodnie z umową dotyczącą konkretnej pracy. Znak graficzny, czyli tzw. „parafka”, oznacza, że nauczyciel religii sprawdził wykonanie pracy bez sprawdzenia jej zawartości merytorycznej i nie oceniał prowadzenia zeszytu.
Jak już wcześniej wspominano, każdy katecheta sam ustala częstotliwość i kryteria oceniania zeszytów prowadzonych przez uczniów. Można np. kontrolować zeszyty raz w miesiącu, dokonując tego pod kątem sprawdzenia wszystkich elementów formalnych (tematu, daty), kompletności notatek oraz ich poprawności merytorycznej i estetyki. Katechizowany ma obowiązek uzupełniania notatek. Tylko w uzasadnionych przypadkach nauczyciel religii może zwolnić ucznia z tego obowiązku lub podkreślić, które elementy notatek mogą zostać pominięte. Całościowa ocena za prowadzenie zeszytu powinna być wystawiana dwa razy w semestrze; warto przy tym uwzględnić następujące elementy: kompletność notatek, ich poprawność merytoryczną i ortograficzną oraz estetykę[30].
Wśród niekonwencjonalnych sposobów oceniania wymienia się ocenę koleżeńską i samoocenę[31]. Każdy z tych sposobów kontroli wymaga odpowiedniego przygotowania materiałów i odpowiedniej instrukcji oraz zachęty dla uczniów, aby podejmowali rzetelną samokontrolę i samoocenę. Katechizowani mogą na przykład wymienić się zeszytami i oceniać je w formie pisemnej (list redagowany do kolegi lub nauczyciela religii). Warto też raz w roku poprosić uczniów, by sami dokonali oceny własnych zeszytów. Aby tego rodzaju ocena koleżeńska i samoocena okazały się skuteczne, potrzebne są jasno określone zasady i kryteria. W związku z tym, zadaniem katechety jest wyraźne określenie elementów, jakie mają być uwzględniane przy ocenie i wskazanie na potrzebę uzasadnienia oceny. Do tego warto też dołączyć ocenę wystawioną przez nauczyciela religii zarówno za sam zeszyt, jak też i za dokonaną przez katechizowanych ocenę koleżeńską i samoocenę. Niejednokrotnie zaangażowanie uczniów w ocenianie zeszytów zwiększa aktywność i odpowiedzialność katechizowanych. Wspomaga również proces wychowania, wdrażając do samowychowania. Często też przyczynia się do większej efektywności dydaktycznej w zakresie prowadzenia przez katechizowanych zeszytów do religii.
 
5. Konkluzja
 
Podjęta w niniejszym opracowaniu analiza pokazuje, że – choć zeszyt ucznia należy do tradycyjnych środków dydaktycznych – ma do spełnienia istotną rolę w procesie nauczania religii. Nawet trudności, na jakie napotykają katecheci w egzekwowaniu od uczniów (zwłaszcza starszych) obowiązku prowadzenia zeszytów, nie zwalniają z zastosowania tego medium w nauczaniu religii. Właśnie zeszyt ucznia jawi się jako wciąż aktualny i wartościowy środek dydaktyczny. O jego wartości edukacyjnej w nauczaniu religii decyduje m.in. zawartość merytoryczna i strona formalna. Samo zaś nastawienie do tego medium i zaangażowanie katechety w zakresie kontroli i oceny zeszytów spełnia istotną rolę – może motywować uczniów do rzetelnego prowadzenia zeszytu lub też ich do tego zniechęcać.
Z uwagi na fakt, że uczniowie bardzo często nie odczuwają potrzeby prowadzenia zeszytów, gdyż sam katecheta nie potrafi właściwie zaprogramować stosowania tego medium w procesie nauczania-uczenia się oraz egzekwować zalecanych form zapisu, konieczna staje się zmiana nastawienia samych nauczycieli religii. Wprawdzie to nie katecheta prowadzi zeszyt, ale swoją postawą może wpłynąć pozytywnie na aktywność uczniów, związaną z prowadzeniem zeszytu. Najlepszy sposób to jasno określone kryteria oceniania tego medium i jego systematyczna kontrola oraz konsekwencja. Katecheci potrzebują do tego – wbrew temu, co na ogół sądzą – nowej teorii oraz wymiany doświadczeń, np. podczas warsztatów metodycznych. Zatem przed współczesnymi katechetykami jawi się nowe wyzwanie: konieczność badań teoretycznych i empirycznych oraz analiza praktyki edukacyjnej związanej z zastosowaniem zeszytów w nauczaniu religii. Nie chodzi tu tylko o zbiór instrukcji, jak efektywnie stosować zeszyt w nauczaniu religii, ale o wymianę refleksji i doświadczeń katechetów, doświadczeń umożliwiających analizę praktyki z perspektywy zastosowania zeszytu jako wciąż aktualnego środka dydaktycznego. Tylko w ten sposób będzie można stworzyć podstawy teorii katechetycznej, wzbogaconej o osobiste doświadczenia nauczycieli religii.
 
 
Anna Zellma – dr hab. katechetyki, adiunkt Katedry Katechetyki i Pedagogiki Religii na Wydziale Teologii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie.
 

[1] Zob. np. Środki audiowizualne w katechezie, S. Kulpaczyński (red.), Lublin 2004; G. Łuszczak, Środki dydaktyczne w katechetycznym procesie nauczania-uczenia się, Kraków 2005; A. Niwiński, Środki informatyczne w katechetycznej działalności Kościoła, Kraków 2004.
[2] Więcej na ten temat piszę np. w: Dokumentacja pracy ucznia we współczesnej katechezie dzieci i młodzieży, „Katecheta” 48 (2003), nr 12, s. 12-18.
[3] Podobne uwagi odnoszą się do opracowań dydaktyków ogólnych. Brakuje w nich nie tylko wyjaśnień terminologicznych dotyczących zeszytu ucznia, ale także szczegółowych analiz na temat roli tego medium w nauczaniu. Zob. i por. np. F. Bereźnicki, Dydaktyka kształcenia ogólnego, Kraków 2001; Cz. Kulisiewicz, Podstawy dydaktyki ogólnej, Warszawa 1996; W. Okoń, Wprowadzenie do dydaktyki ogólnej, Warszawa 1998.
[4] Zob. i por. np. A. Długosz, Jak przygotować i oceniać katechezę, Częstochowa 1997, s. 70-73; M. Korgul, Dydaktyka dla katechetów, Legnica 1997, s. 170-174; tenże, Dydaktyka na lekcjach religii, Wrocław 1998, s. 223-226; B. Twardzicki, Katechetyka formalna w służbie wiary, Przemyśl 2001, s. 447-454.
[5] Tamże.
[6] Słownik języka polskiego, M. Szymczak (red.), T. 3, Warszawa 1981, s. 1004.
[7] Zob. np. H. Kwiatkowska, Kształcąca i wychowująca funkcja zeszytu przedmiotowego w nauczaniu historii, „Życie Szkoły”, 36 (1981), nr 6, s. 358-363; M. Nagajowa, ABC metodyki języka polskiego, Warszawa 1990; W. Stawiński, Zarys dydaktyki biologii, Warszawa 1985, s. 120-124.
[8] E. Nowak, Zeszyt przedmiotowy w nauczaniu języka polskiego, „Język Polski w Szkole dla klas IV-VIII”, 29 (1993/1994), nr 6, s. 93.
[9] H. Szczepaniec, Nauczyć prowadzenia zeszytu, „Nowe w Szkole” 2006, nr 2, s. 4nn.
[10] Z. Ożóg, Inny zeszyt, „Polonistyka”, 60 (1998), nr 9, s. 619-620.
[11] Tamże.
[12] Tego rodzaju zeszyt określa się terminem ‘e-zeszyt’ i wiąże wprost z nauczaniem na odległość, czyli e-learningiem. Więcej na ten temat zob. np. Z. Kramek, Technologie e-learning w kształceniu i szkoleniu na odległość - możliwości i potrzeby, w: Teoretyczno-metodyczne podstawy rozwoju e-learningu w edukacji ustawicznej, Z. Kramek (red.), Radom 2007, s. 13-42; J. Łysek, E-learning w szkole, „Nauczyciel i Szkoła” 2005, nr 3-4, s. 38-47.
[13] E. Nowak, Zeszyt przedmiotowy w nauczaniu języka polskiego, art. cyt., s. 91-110.
[14] W tym miejscu warto dodać, że zeszyt ćwiczeń w nauczaniu religii jest traktowany jako element obudowy dydaktycznej programu. Zawsze pozostaje on w ścisłej korelacji z podręcznikiem ucznia, opracowanym dla danej klasy. Tym samym zeszyt ćwiczeń dopełnia i uzupełnia funkcję badawczą i kontrolną podręcznika. Dokonuje się to głównie poprzez zamieszczone w zeszycie zadania, polecenia, teksty luk, rysunki półschematyczne, tabele i zestawienia, krzyżówki i rebusy. Więcej na ten temat zob. np. S. Łabendowicz, Podręcznik do nauki religii a zeszyt ćwiczeń, „Zeszyty Formacji Katechetów”, 4 (2004), nr 3, s. 72-73.
[15] Zob. np. M. Korgul, Dydaktyka na lekcjach religii, dz. cyt., s. 223-224; J. Szpet, Dydaktyka katechezy, Poznań 1999, s. 167-168; B. Twardzicki, Katechetyka formalna w służbie wiary, dz. cyt., s. 447-450; Z. Wardęska, Zeszyt ucznia na lekcji religii, „Katecheta”, 1 (1957), nr 1, s. 55-57.
[16] B. Twardzicki, Katechetyka formalna w służbie wiary, dz. cyt., s. 447nn.
[17] J. Szpet, Dydaktyka katechezy, dz. cyt., s. 167-168.
[18] M. Korgul, Dydaktyka na lekcjach religii, dz. cyt., s. 223-224.
[19] Tamże.
[20] B. Twardzicki, Katechetyka formalna w służbie wiary, dz. cyt., s. 447nn.
[21] W. Zaleski, Tablica i zeszyt, „Katecheta”, 21 (1977), s. 221-222.
[22] B. Twardzicki, Katechetyka formalna w służbie wiary, dz. cyt., s. 447nn.
[23] A. Długosz, Jak przygotowywać i oceniać katechezę, dz. cyt., s. 70-73.
[24] Tamże.
[25] Więcej na ten temat zob. S. Kulpaczyński, Katechetyczne zadania domowe w teorii, praktyce oraz w ocenie katechetów i rodziców (kl. I-IV), „Roczniki Teologiczno-Kanoniczne”, 38-39 (1991-1992), z. 6, s. 185-2000.
[26] A. Długosz, Jak przygotowywać i oceniać katechezę, dz. cyt., s. 70-73.
[27] Tamże.
[28] J. Szpet, Dydaktyka katechezy, dz. cyt., s. 167.
[29] W tym miejscu należy zauważyć, że wielu dydaktyków uważa, iż częstotliwość oceniania zeszytów prowadzonych przez uczniów ma wpływ na jakość ich prowadzenia. Co więcej, uczniowie szanują wymagania związane z prowadzeniem zeszytu przedmiotowego jeszcze bardziej, gdy są one przestrzegane konsekwentnie przez nauczyciela. Więcej na ten temat zob. np. Z. Ożóg, Inny zeszyt, art. cyt., s. 619-620; W. Stawiński, Zarys dydaktyki biologii, dz. cyt., s. 122.
[30] Estetyka zeszytów odnosi się nie tylko do zawartości, ale i do wyglądu zewnętrznego (okładka). Katecheta na początku roku szkolnego powinien zwrócić uwagę uczniów, by przy zakupie wybierali zeszyty z okładkami sprzyjającymi koncentracji – w spokojnej tonacji kolorystycznej i tematycznej oraz by rogi zeszytów nie były pozaginane. Ważne jest rozmieszczenie tekstu na stronie, np. zamieszczenie jednostki tematycznej na jednej lub dwóch stronicach. W ten sposób nauczyciel religii wychowuje uczniów. Więcej na ten temat zob. np. B. Twardzicki, Katechetyka formalna w służbie wiary, dz. cyt., s. 451-452.
[31] Więcej na ten temat piszę np. w artykule Katechetyczne aspekty samooceny, w: Ocena w katechezie, S. Kulpaczyński (red.), Lublin 2001, s. 239-258.