Katecheta 6/2010
E-wydanie
„Katecheta” jest teraz również dostępny Jako e-wydanie!
Na półkę Katechety
Mali odkrywcy Bożych dzieł. Kolorowanka katechetyczna
Maria Brzostowska
KSIĄŻKA
9,90 zł 7,43 zł

„VERBA DOCENT…”

Wychowanie religijne na Malcie
Autor: ks. Radosław Chałupniak
Artykuł archiwalny
WYCHOWANIE RELIGIJNE NA MALCIE
 
Zgodnie z zapowiedziami papież Benedykt XVI odwiedził Maltę w sobotę i niedzielę, tj. 17 i 18 kwietnia 2010 r. z okazji 1950. rocznicy pobytu na wyspie św. Pawła Apostoła. Program pielgrzymki obejmował m.in. wizytę w Grocie św. Pawła w Rabacie, gdzie – jak głosi miejscowa tradycja – był więziony Apostoł Narodów, Eucharystię w mieście Floriana oraz spotkanie z młodzieżą w stolicy Malty – La Valletcie.
 
1. Malta – kraj przekonanych katolików
 
Malta... pierwsze skojarzenia będą – być może – dotyczyć Zakonu Rycerzy Maltańskich czy charakterystycznych krzyży na karetkach pogotowia. Oczytani w Piśmie Świętym przypomną sobie, że z Maltą wiąże się ważny epizod z życia św. Pawła. Z powodu burzy, która rozszalała się, gdy płynęli do Rzymu, znalazł się on na tej wyspie jako rozbitek i pozostał tu trzy miesiące.
Malta jest wyspą położoną centralnie na Morzu Śródziemnym, niemal dokładnie pośrodku między Półwyspem Apenińskim i Afryką, Gibraltarem i Ziemią Świętą. Na Malcie mieszka ok. 400 tys. ludzi, a na sąsiadującej, mniejszej wyspie Gozo – ok. 40 tys. Powierzchnia obu wysp łącznie z kilkoma mniejszymi wynosi 316 km2, czyli prawie tysiąc razy mniej niż Polska. Na Malcie na km2 przypada 1300 osób, w Polsce – 122 osoby. Przy takim zestawieniu mówienie o przeludnieniu świata wydaje się być absurdalne. Zdecydowana większość Maltańczyków (92%) mieszka w miastach i miasteczkach, które malowniczo są położone wzdłuż maltańskich dróg.
Cywilizacja na Malcie istniała już 5 tys. lat p.n.e. Zachowane, starożytne budowle świadczą o silnie rozwiniętej cywilizacji, także w wymiarze duchowym. Na wyspie Gozo można zwiedzić ruiny świątyni wzniesionej ok. 3,5 tys. lat p.n.e., czyli najstarszej wolno stojącej budowli na świecie.
Ze względu na położenie geograficzne Malta posiadała ważne znaczenie strategiczne. Była – podobnie jak i Polska – „przedmurzem europejskiej cywilizacji chrześcijańskiej”. Do najważniejszych wydarzeń w historii należy obrona wyspy przed flotyllą turecką w 1565 r. Nazwa stolicy La Valetta pochodzi od nazwiska wielkiego mistrza joannitów – Jeana Parisota de La Valette’a, który kierował wówczas obroną. Dzień odstąpienia Turków od oblężenia – 8 września jest obchodzony jako święto narodowe Matki Boskiej Zwycięskiej. Innym ważnym wydarzeniem militarnym była obrona wysp przed inwazją niemiecką w czasie II wojny światowej. Bitwa o Maltę, „niezatapialny lotniskowiec”, przeszła do historii, a umieszczony na fladze narodowej Krzyż św. Jerzego, dumnie przypomina o wielkiej odwadze narodu maltańskiego.
Przez wiele lat Malta była kolonią brytyjską, stąd zdecydowana większość mieszkańców mówi płynnie po angielsku. Na co dzień posługują się jednak językiem maltańskim, który – przynajmniej na początku – brzmi bardzo egzotycznie, przypominając bardziej arabski niż jakikolwiek język europejski. Nie powinien więc dziwić fakt, że mieszkańcy tego kraju, mówiąc o Bogu, używają słowa „Allach”.
Malta uzyskała niepodległość w 1964 r., a po dziecięciu latach stała się republiką. Od 1 maja 2004 r., podobnie jak Polska, należy do Unii Europejskiej.
Struktura kościelna obejmuje dwie diecezje: Maltę i Gozo. 97% ludności to katolicy, przy czym stale wysoki jest odsetek osób praktykujących (ok. 60%). Niemal w każdej miejscowości Malty można znaleźć piękny kościół. Z tych najważniejszych warto odwiedzić: katedrę w dawnej stolicy Mdinie, obecny kościół katedralny w Valletcie oraz – przypominający rzymski Panteon – kościół w Moście. Mniejsze kościoły i kapliczki świadczą o żywej religijności mieszkańców wyspy. Ośrodkami kultu maryjnego są sanktuaria w Mellieha i Ta’Pinu. Jan Paweł II odwiedził je podczas swoich dwóch pielgrzymek na Maltę, 25-27 maja 1990 oraz 8-9 maja 2001 roku.
Malta jest również krajem niezwykle bogatym w powołania. W „Annuario Pontificio 2009” czytamy, że w kraju tym jest 454 księży diecezjalnych, 464 zakonników (w tym 380 kapłanów) i 898 sióstr zakonnych. Wielu księży z Malty podejmuje także pracę misyjną w różnych częściach świata. Warto przypomnieć, że niemal 4 miliony Maltańczyków mieszka poza własną ojczyzną.
Maltańczycy są dumni z tego, że pierwszym ewangelizatorem ich kraju był sam św. Paweł, którego pobyt na wyspie opisują Dzieje Apostolskie w rozdziale 27 i 28. We współczesnej konstytucji, zapewniającej każdemu obywatelowi wolność religijną, podkreśla się, że religią państwową jest religia rzymskokatolicka. Mimo docierających na wyspę różnych idei liberalnych rozwody i aborcja są oficjalnie zakazane.
 
2. Błogosławiony o. Jerzy Preca, inspirator maltańskiej katechezy
 
Pisząc o religijnym wychowaniu na Malcie, koniecznie trzeba wspomnieć o człowieku, którego nazywa się jej drugim apostołem. ŚwiętyJerzy Preca (1880-1962) znany jest jako niestrudzony wychowawca wiary i założyciel Stowarzyszenia Nauczania Chrześcijańskiego (The Society of Christian Doctrine). Trudno nie doceniać jego wpływu na współczesny kształt formacji religijnej Maltańczyków. Działalność ewangelizacyjna Jerzego Precy – mimo upływu niemal 50 lat od jego śmierci – wciąż wydaje błogosławione owoce.
Na początku XX w. Malta – zarządzana przez Brytyjczyków – była krajem o dużej ignorancji zarówno na płaszczyźnie intelektualnej, jak i duchowej. Słabo zaangażowani świeccy niemal całą odpowiedzialność za formację religijną pozostawiali duchownym. Z taką sytuacją musiał zmierzyć się młody „Dun Gorg”, jak nazywali księdza Jerzego mieszkańcy Malty.
Jerzy Preca, urodzony w stolicy kraju, był siódmym z dziewięciorga dzieci średnio zamożnej, kupieckiej rodziny. Ojciec Ercole Mompalao, jeden z duchowych przewodników, odkrywając kapłańskie powołanie młodego Jerzego, powiedział: „Będziesz wzrastał i zdobędziesz przyjaciół wśród ludzi, którzy szanują Boga. Będziesz ich błogosławieństwem, a oni będą twoim”.
Mimo bardzo słabego stanu zdrowia swą pierwszą Mszę św. młody ksiądz Jerzy odprawił w grudniu 1906 roku. Nie sprawdziły się przepowiednie lekarskie, że nie wytrzyma fizycznie trudów związanych z kapłańskim posługiwaniem. Jerzy Preca dożył 82 lat i – jak piszą jego biografowie – „radością było nie tylko to, że żył tak długo, ale przede wszystkim, że tak owocnie przeżył swój czas”.
Jeszcze jako kleryk często odwiedzał portowe nabrzeża, by rozmawiać z marynarzami, a przy okazji uczyć się języków greckiego, angielskiego i francuskiego. Od luźnych znajomości przechodził do relacji przyjacielskich, które stawały się dla młodego kleryka okazją do mówienia o sprawach wiary. Wkrótce marynarze zaczęli nawiedzać pobliski kościół, a wielu z nich na nowo odkryło pragnienie głębszego życia religijnego.
Na początku XX w. na Malcie bardzo ostrożnie, a nawet nieufnie, podchodzono do nowatorskiego zaangażowania, do tworzenia nowych grup religijnych. Działalność ks. Jerzego również nie spotkała się ze zbyt wielkim entuzjazmem ze strony jego przełożonych. Niektórzy mówili nawet, że stała się niebezpieczna. Tymczasem religijność Maltańczyków, jak oceniano, opierała się raczej „na piasku niż na skale”, nie była pogłębiona intelektualnie, często wiązała się z dewocyjnymi praktykami. Zaangażowanie kapłanów i świeckich na rzecz religijnego wychowania wydawało się coraz bardziej słabnąć.
Charyzmatyczna postawa i zaangażowanie ks. Jerzego wpłynęły na powstanie „milczącej armii Boga”, składającej się z ludzi świeckich – mężczyzn i kobiet, którzy – żyjąc w świecie i nie różniąc się od innych – stali się dla innych apostołami Chrystusa. Ten ewangeliczny ogień, mimo przeciwności, zapłonął mocno w wielu sercach. Działalność ks. Jerzego, porównywana często do zaangażowania Jana Bosko czy Filipa Nereusza, przyniosła niespodziewane owoce. Nawet ci, którzy początkowo nie akceptowali jego pomysłów, zostali poruszeni głęboką duchowością ks. Jerzego i skutecznością jego pracy. Niepospolita energia i dynamizm były widoczne nie tylko w pracy apostolskiej, ale także w działalności pisarskiej. Ksiądz Preca jest autorem wielu homilii, katechez i konferencji spisanych w 140 różnych publikacjach.
Jak podkreślają sami Maltańczycy: „(…) ks. Jerzy Preca był bez wątpienia żywym światłem dla naszej wyspy”. Powtarzał często: „nie jesteśmy stworzeni, by zostać tu na wieki”. Z tymi słowami na ustach zmarł 26 lipca 1962 r., a jego pogrzeb stał się niezwykłą manifestacją wiary mieszkańców Malty. Wielu wspominało niezwykłe wydarzenia z jego życia, świadczące o świętości i wielkim kapłańskim poświęceniu. Jerzy Preca był „narzędziem w Bożych dłoniach, użytecznym i pokornym, które przyczyniło się do ożywienia wiary ludu maltańskiego”. Dnia 9 maja 2001 papież Jan Paweł II beatyfikował ks. Jerzego Precę, a 3 czerwca 2007 r. Benedykt XVI zaliczył go do grona świętych Kościoła, nazywając w swej homilii „przyjacielem Jezusa”. O wielkości ks. Jerzego świadczy dzieło, które pozostawił.
 
 
3. Maltański cud katechetyczny – M.U.S.E.U.M.
 
Magister Utinam Sequatur Evangelium Universus Mundus jest znane po angielsku jako Divine Teacher, May the Whole World Follow Your Gospel, po polsku natomiast pod tytułem: Boski Nauczycielu, spraw, aby cały świat poszedł za Twą Ewangelią. Skrót tego zawołania tworzy nazwę, która szybko zapada w pamięć. Stowarzyszenie Nauczania Chrześcijańskiego M.U.S.E.U.M. zostało założone przez św. Jerzego Precę w 1907 r. Zrzeszało świeckich, którzy poświęcili się całkowicie Bogu, by pomagać Kościołowi formować wiarę dzieci, młodzieży i dorosłych. Ich powołaniem było życie Ewangelią oraz głoszenie jej słowem i świadectwem życia.
„(…) co usłyszałeś ode mnie za pośrednictwem wielu świadków, przekaż zasługującym na wiarę ludziom, którzy będą zdolni nauczać też innych” (2 Tm 2,2). To zdanie, napisane przez apostoła Pawła do ucznia Tymoteusza, natchnęło ks. Jerzego Precę, który przedstawił Kościołowi ewangeliczny i apostolski sposób życia, przeznaczony dla ludzi świeckich. Ewangeliczny, ponieważ miał motywować ludzi, by stali się jak Chrystus, natchnąć ich do życia Ewangelią w sposób bezkompromisowy. Apostolski, ponieważ miał przekształcać ludzi w apostołów, czyli ludzi posłanych, by wszędzie tam, gdzie się znajdą, głosili Dobrą Nowinę zarówno przykładem, jak i słowem.
Świeccy katecheci żyją w małych wspólnotach, zobowiązują się do celibatu, pracują zarobkowo i organizują katechezy dla różnych grup. Współcześnie na Malcie około 1100 osób odkrywa tę drogę jako powołanie swego życia. Nie mieszkają w klasztorach czy miejscach odosobnionych, lecz w „świecie”. Spotykają się w grupach formacyjnych, a ich głównym powołaniem jest głoszenie Chrystusa.
Ksiądz Preca pragnął, aby świeccy katecheci odkrywali i traktowali Ewangelię poważnie, przeżywając ją w swoim życiu. Często prosił ich, by – wspierani przykładem Jezusa – żyli całkowicie dla Boga. Chciał, by podejmowali celibat dla królestwa niebieskiego jako znak całkowitego zaangażowania w pracę dla Boga i oddania otrzymanej od Niego misji. Mówił, że ludzie, którzy chcą podążać taką drogą, muszą żyć wartościami Ewangelii – łagodnością, pokorą, miłością, ubóstwem ducha i czystością serca.
Założyciel M.U.S.E.U.M. wiedział, że w codziennym, tak często zabieganym, życiu nie ma możliwości, by poświęcać wiele czasu na rozmowę z Bogiem. Proponował więc krótkie modlitwy, za pomocą których można regularnie modlić się w różnych miejscach. Zachęcał, by przemieniać miejsca pracy i domy w miejsca uwielbienia.
Ośrodki stowarzyszenia, w których członkowie spotykają się – zgodnie z życzeniem ks. Jerzego – mają być wspólnotami doświadczania prawdziwego chrześcijańskiego dobra, atmosfery wsparcia i życia zgodnego z wartościami Ewangelii – całkowicie dla Boga. Większość takich ośrodków znajduje się na wyspach maltańskich, ale także w Australii, Kenii, Anglii, Albanii i Peru.
 
4. Organizacja i koordynacja katechezy na Malcie
 
Stowarzyszenie Nauczania Chrześcijańskiego jest fundamentem tego, co nazywamy „duszpasterstwem katechetycznym w parafiach”. Dzięki niezwykłemu poświęceniu osób świeckich dzieci i młodzież na Malcie mają możliwość poznania Ewangelii nie tylko podczas szkolnych lekcji religii, ale także w różnych wspólnotach parafialnych.
Działalność katechetyczna na Malcie jest koordynowana przez księży i świeckich pracujących w Sekretariacie Katechetycznym. W styczniu 1967 r. abp Michael Gonzi, idąc za wskazaniami Soboru Watykańskiego II, powołał Komisję Katechetyczną, która zajęła się reorganizacją dzieła katechezy na Malcie. Zgodnie z treścią statutów Komisja wspierała różne katechetyczne inicjatywy. Dnia 11 maja 1988 r. Komisję przekształcono w Sekretariat ds. Proklamacji Słowa i Katechezy, który obecnie funkcjonuje pod nazwą Sekretariatu Katechetycznego (Secretariat for Catechesis). W jego skład – obok biblioteki – wchodzą różne wydziały: animacji katechezy dorosłych, animacji katechezy młodzieży, koordynacji katechezy parafialnej, katechezy inicjacji katechetycznej dzieci, nauczania religii w szkole, szkolnictwa kościelnego, katechezy dla osób niepełnosprawnych. Przedstawiciele Sekretariatu biorą czynny udział w pracach m.in. Europejskiej Ekipy Katechetycznej.
Konwencja podpisana między Republiką Malty a Stolicą Apostolską 16 listopada 1989 r. potwierdziła i zagwarantowała nauczanie religii w szkołach państwowych: podstawowych i średnich. Lekcja religii stanowi integralną część działalności szkoły i jako przedmiot jest traktowana na równi z innymi; to stała część programu wychowawczego w szkołach na Malcie. W dokumencie podkreślono fakultatywny charakter nauczania religii, przypominając, że nikogo nie zmusza się do wykształcenia i wychowania w duchu religii katolickiej. Nauczanie religii katolickiej jest zgodne z nauczaniem Kościoła, a za przygotowanie programów i podręczników odpowiada Konferencja Episkopatu Malty. Nauczyciele religii, podobnie jak w Polsce, otrzymują misję kanoniczną, muszą cechować się autentyczną wiarą, żyć zgodnie z zasadami moralności katolickiej oraz posiadać odpowiednie wykształcenie i kwalifikacje zawodowe[1].
Szkolnemu nauczaniu religii towarzyszy formacja katechetyczna w parafiach. Dzięki istnieniu Sekretariatu Katechetycznego oraz działalności Stowarzyszenia Nauczania Chrześcijańskiego katecheza na Malcie jest bardzo dobrze zorganizowana. W każdej parafii istnieją centra katechetyczne, prowadzone zarówno przez członków M.U.S.E.U.M., jak i przez księży diecezjalnych oraz zakonnych.
Na Malcie do pierwszej spowiedzi i Komunii Świętej przystępują dzieci w siódmym roku życia. Trzy lata później uroczyście przyjmują sakrament bierzmowania. Od roku 2010 do bierzmowania mają przystępować dzieci w wieku 12 lat. Oznacza to, że każde dziecko uczestniczy w sześcioletnim programie katechetycznym we własnej parafii, biorąc udział przynajmniej w dwóch spotkaniach tygodniowo. Dzieci są przygotowywane i zachęcane do udziału w niedzielnej Eucharystii i do różnych form zaangażowania na terenie własnej parafii.
Katecheza parafialna, jak pisał śp. ks. G. Deguara – przedstawiciel Malty w Europejskiej Ekipie Katechetycznej, jest nastawiona na formację chrześcijańską w różnych wymiarach, nie tylko jako przygotowanie do sakramentów. Sekretariat Katechetyczny opracowuje programy dla młodzieży, która przyjęła już sakrament bierzmowania i może bardziej angażować się w życie parafii. Wszystkie tematy spotkań parafialnych są ściśle skorelowane z zagadnieniami, poruszanymi podczas szkolnych lekcji religii. O ile formacja religijna w szkole obejmuje obiektywne treści nauczania wraz z krytycznym spojrzeniem i metodyką właściwą dla szkół, o tyle katecheza parafialna zmierza bardziej w kierunku rozwoju wiary i podejmowania różnych obowiązków, które z niej wynikają.
Osoby odpowiedzialne za dzieło katechezy zdają sobie sprawę z różnych trudności, jakie wynikają ze szkolnego nauczania religii, i dlatego tym usilniej podejmują starania o dobrą jakość i skuteczność katechezy w parafii.
Katecheza dorosłych na Malcie rozwija się przede wszystkim poprzez działalność stowarzyszeń i ruchów religijnych, znanych także w Polsce: Neokatechumenat, Odnowę Charyzmatyczną i Focolare. Maltański program, bazując na dokumencie Kongregacji ds. Kultu Bożego Obrzęd chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych (1972 r.), odwołuje się do niedzielnej liturgii Słowa. Grupy dorosłych chrześcijan spotykają się co tydzień, aby rozważać słowo Boże. W parafiach odbywają się także spotkania dla rodziców, którzy zamierzają ochrzcić swoje dzieci. W poszczególnych parafiach praktykuje się przygotowanie dorosłych do Komunii Świętej oraz bierzmowania. W ramach przygotowania do sakramentu małżeństwa narzeczeni biorą udział w różnych spotkaniach, z których cztery mają charakter stricte katechetyczny.
 
 5. ,,Bliscy przyjaciele Chrystusa"
 
W ten katechetyczny kontekst wpisuje się ostatnia wizyta papieża Benedykta XVI, która przebiegała pod hasłem: „Musimy przecież dopłynąć do jakiejś wyspy” (Dz 27,26). Papież z uznaniem podkreślił, że Maltańczycy odgrywają istotną rolę w dyskusjach na temat tożsamości, kultury i polityki europejskiej. Zwrócił też uwagę, że Malta może wiele wnieść do prac nad tolerancją, wzajemnością, imigracją i innymi zagadnieniami kluczowymi dla przyszłości Europy. Papież wezwał Maltańczyków, aby nadal bronili nierozerwalności małżeństwa „jako instytucji naturalnej, a zarazem sakramentalnej oraz prawdziwej istoty rodziny, tak jak to czynią w przypadku świętości życia ludzkiego od poczęcia do naturalnej śmierci oraz należytego poszanowania wolności religijnej, aby umożliwić prawdziwy integralny rozwój jednostek i społeczeństwa”. Benedykt XVI przypomniał o negatywnym wpływie współczesnego świata: „Nie wszystko, co proponuje dzisiejszy świat, jest warte przyjęcia przez mieszkańców Malty. Wiele głosów próbuje nas przekonać, byśmy odłożyli na bok naszą wiarę w Boga i Jego Kościół, i wybrali na własną rękę wartości i przekonania, którymi mielibyśmy żyć. Mówią nam, że nie potrzebujemy Boga ani Jego Kościoła”. Wspominał także: „Istnieje pokusa myślenia, że dzisiejsza zaawansowana technologia może odpowiedzieć na wszystkie nasze potrzeby, zachować nas od wszelkich niebezpieczeństw i zagrożeń, z którymi się borykamy”[2].
Papieska troska o młodych ujawniła się wyraźnie podczas jego spotkania z młodzieżą Malty. Benedykt XVI raz jeszcze przypomniał o wartości życia rodzinnego, które tak jest cenione na Malcie, i zachęcił do odważnego świadczenia o świętości życia. Mówił młodym: „Inne narody mogą się uczyć na waszym przykładzie chrześcijańskim. W kontekście społeczeństwa europejskiego wartości Ewangelii jeszcze raz stają się antykulturą, dokładnie tak, jak to było w czasach św. Pawła”. Zachęcał młodych Maltańczyków, by byli odważni w wyborze drogi powołania: „Wasz kraj dał wielu wspaniałych kapłanów i osób zakonnych Kościołowi. Niech ich przykład będzie dla was natchnieniem i rozpoznawajcie głęboką radość, płynącą z oddania własnego życia głoszeniu orędzia Bożej miłości wszystkim ludziom, bez wyjątku”. Benedykt XVI zakończył swe spotkanie z młodymi słowami w języku maltańskim, które mogą stać się pięknym mottem wychowania religijnego w tym kraju: La tibżgħux tkumu ħbieb intimi ta’Kristu („Nie bójcie się być bliskimi przyjaciółmi Chrystusa”)[3].
 
Literatura:
Deguara G., Parish catechesis in Malta, w: R. Chałupniak, J. Kochel, J. Kostorz (red.), Katecheza parafialna – reaktywacja. Duszpasterstwo katechetyczne w parafii, Opole 2006, s. 28-30.
Jan Paweł II, Homilia podczas Mszy św. beatyfikacyjnej, Floriana, 9 maja 2001 [online] [dostęp: 15 grudnia 2009]. Dostępny w Internecie: http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/homilies/2001/documents/hf_jp-ii_hom_20010509_malta-beatification_en.html.
 
Polecane strony internetowe [dostęp: 15 kwietnia 2010]:
http://www.sdcmuseum.org/,
http://campus.udayton.edu/mary/resources/PRECA.htm,
http://en.wikipedia.org/wiki/George_Preca,
http://maltadiocese.org/lang/en/secretariat-commissions/secretariat-for-catechesis/
 
 
ks. Radosław Chałupniak – dr hab. katechetyki, wykładowca katechetyki na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Opolskiego, duszpasterz akademicki (www.katechetyka.diecezja.opole.pl).
 
[1] Konwencja między Stolicą Apostolską i Republiką Maltańską zawarta w celu uporządkowania spraw związanych z nauczaniem i wychowaniem w duchu religii katolickiej w szkołach państwowych, podpisana 16 listopada 1989 r., AAS 90 (1998), s. 30-32. Por. K. Warchałowski, Nauczanie religii i szkolnictwo katolickie w konkordatach współczesnych, Lublin 1998, s. 107-108.
 
[2] Por.Benedykt XVI , Homilia podczas Mszy św. we Florianie na Malcie 18 kwietnia 2010r. [onile] [dostęp: 19 kwietnia 2010]. Dostępny w internecie:  http://ekai.pl/biblioteka/dokumenty/ x879/homilia-benedykta-xvi-podczas-mszy-sw-we-florianie-na-malcie-kwietnia-r/.  
 
[3] Benedykt XVI, Przemówienie do młodych Maltańczyków, La Valletta 18 kwietnia 2010 r. [online] [dostęp: 19 kwietnia 2010].
Dostępny w Internecie: http://ekai.pl/biblioteka/dokumenty/x883/przemowienie-benedykta-xvi-do-mlodych-maltanczykow-la-valletta-kwietnia-r/.