Józef Stala, Familienkatechese in Polen um die Jahrhundertwende. Probleme und Herausforderungen

Marek Marczewski
Problemy i wyzwania katechezy rodzinnej w Polsce na przełomie wieków tak brzmi, przetłumaczony na język polski, tytuł książki, której autorem jest ks. Józef Stala, katechetyk i profesor Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie. Załączona Bibliografia (s. 161-188) pozwala zorientować się nie tylko w zagadnieniach podejmowanych przez polskich katechetyków w zakresie katechezy rodzinnej, ale także w naukowej działalności ks. Stali, poświęconej rozmaitym zagadnieniom, odważnie podejmowanym w ramach katechetyki w ogóle, w tym katechezie rodzinnej szczególnie.Dobrze stało się, że Ksiądz Profesor przedstawił refleksję nad rzeczywistością katechezy rodzinnej w Polsce w języku obcym.
Józef Stala
 
Familienkatechese in Polen um die Jahrhundertwende.
Probleme und Herausforderungen
 
Wydawnictwo Diecezji Tarnowskiej „Biblos”, Tarnów 2008
 
Problemy i wyzwania katechezy rodzinnej w Polsce na przełomie wieków – tak brzmi, przetłumaczony na język polski, tytuł książki, której autorem jest ks. Józef Stala, katechetyk i profesor Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie. Załączona Bibliografia (s. 161-188) pozwala zorientować się nie tylko w zagadnieniach podejmowanych przez polskich katechetyków w zakresie katechezy rodzinnej, ale także w naukowej działalności ks. Stali, poświęconej rozmaitym zagadnieniom, odważnie podejmowanym w ramach katechetyki w ogóle, w tym katechezie rodzinnej szczególnie.
Dobrze stało się, że Ksiądz Profesor przedstawił refleksję nad rzeczywistością katechezy rodzinnej w Polsce w języku obcym. Pozwala to na wyjście ze swoistego getta teologii polskiej, która nie tylko czerpie z myśli i dzieł teologii pastoralnej Zachodu, ale – właśnie dzięki temu – jest władna podjąć dialog z katechetykami tej części Europy.
Książka składa się ze Wstępu, z Wprowadzenia,pięciu rozdziałów (Problemy i wyzwania stojące przed rodziną polską na przełomie wieków – s. 17-36; Wychowanie rodzinne – s. 37-59; Udział Kościoła w zadaniach podejmowanych przez rodzinę – s. 61-86; Katecheza rodzinna jako zadanie i nadzieja Kościoła – s. 87-118; Istotne założenia katechezy rodzinnej – s. 119-152), Zakończenia, wspomnianej Bibliografii oraz streszczeń w czterech językach.
Pobieżne zapoznanie się z publikacją pozwala na stwierdzenie, że tak krótkie, bo liczące zaledwie po dwadzieścia stron rozdziały, pozwalają na bardzo ogólną orientację w podjętej tematyce, stanowią zarys problematyki. Brak tłumaczenia na język niemiecki tytułów prac, na które Ksiądz Stala powołuje się w przypisach i Bibliografii, stanowi jednak nie tylko dość ważne przeoczenie w redakcji tej pracy, ale nie pozwala na korespondencję tekstu górnego z dolnym; wręcz ją zakłóca.
Chciałbym postawić prowokacyjne pytania: Co nowego, poza wymienioną oczywistością, wniosła do badań nad katechezą rodzinną anonsowana publikacja? Co mają do zaproponowania katechetycy polscy swoim kolegom z zagranicy?
Publikacja ks. Stali jest – niewątpliwie – skrótem, który orientuje w polskiej literaturze na ten temat, choć nie jest to skrót doskonały. O tym poniżej. I to wszystko. Niestety. Szczegółowe uwagi zamieszczę na końcu tekstu.
Jeśli chodzi o odpowiedź na drugie pytanie, to polscy katechetycy mieliby do zaoferowania kolegom z innych krajów bardzo wiele, gdyby Ksiądz Profesor przedstawił dorobek teologiczno-pastoralny sługi Bożego ks. Franciszka Blachnickiego (1921-1987) i jego koncepcję katechetyki, w tym katechezy rodzinnej. Ksiądz Blachnicki był jednym z pierwszych teologów pastoralistów, który wprowadził do swych badań analizę wyników, jaką zawierały studia z zakresu socjologii religii, a szczególnie studia socjograficzne i socjologiczne. Ukazywały one formy i przemiany życia społeczności religijnych na tle przemian społeczno-kulturowych i kierowały do ustalenia pewnych prawidłowości. Ich twórcą był wybitny polski socjolog religii, ks. Władysław Piwowarski (1929-2001). Ksiądz Piwowarski wiele lat temu przewidział stan religijności Polaków, który notujemy w chwili obecnej[1],a szansę dostrzegał w katechezie dorosłych, szczególnie w katechezie rodzinnej. Uważał, że katecheza dorosłych stanowi konsekwencję wprowadzenia w Kościele powszechnej praktyki chrztu niemowląt. Był jednym z pierwszych w Polsce, jeśli nie pierwszym, który rozpatrywał zagadnienie katechezy rodzinnej: „Kościół może udzielać chrztu niemowlętom tylko pod tym warunkiem, że rodzice przyjmują na siebie świadomie obowiązek chrześcijańskiego wychowania i pouczania swoich dzieci, że zapewnią swoim dzieciom rodzinny katechumenat, jako ramy i podłoże rozwoju ich wiary otrzymanej na chrzcie świętym (…). Z przyjęcia katechumenatu rodzinnego jako zasadniczej formy katechumenatu – także współczesnego Kościoła – wynika jeszcze jedna ważna konsekwencja, mianowicie konieczność zorganizowania i prowadzenia systematycznej katechizacji dorosłych”[2].
Katechezę rodzinną ujmował w kontekście wypracowanej przez siebie koncepcji teologii pastoralnej, zorganizowanej wokół pojęcia wspólnoty (communio, koinōnia) i szeroko zakrojonej formacji, realizowanej zarówno w ruchu eklezjalnym, jak i deuterokatechumenalnym, którego był założycielem, w Ruchu Światło-Życie. Przedstawienie tych założeń niewątpliwie stanowiłoby propozycję duszpasterską dla Czytelnika zagranicznego. Tymczasem z przykrością musimy stwierdzić, że ważny dla katechetyków tekst ks. prof. Kazimierza Misiaszka Kościół jako komunia w przekazie katechetycznym, nadal pozostaje wołaniem na pustkowiu[3].
Jeśli chodzi o zagadnienia szczegółowe, to ze smutkiem musimy odnotować, że działalność rodziny polskiej w przekazie praktyk religijnych pozostawia wiele do życzenia. Wprawdzie przeciętny wskaźnik udziału, badanej przez ks. prof. Mariańskiego, młodzieży szkół ponadgimnazjalnych w zwyczajach religijnych „kształtował się w całej zbiorowości na poziomie 60,5 %”, ale jednak udział we wspólnej modlitwie nie przekraczał granicy 50% (Radom – 26,6 %; Włocławek – 21,2 %; Łomża – 38,7 %; Ostrowia Mazowiecka 31,9 %)[4], a „zbiorczy wskaźnik rozmów na tematy religijne według kategorii »kilka razy w tygodniu« i »raz w tygodniu« wynosił 10,3 %”[5].
O rozmiarach permisywizmu i relatywizmu moralnego w dziedzinie uznawanych katolickich norm moralności, a także niespójności w wyrażanych poglądach świadczą następujące wyniki ankiety: „Przeciętny wskaźnik pełnej aprobaty sześciu norm moralności małżeńsko-rodzinnej [sprzeciw wobec wolnej miłości, współżycia seksualnego przed ślubem, zdrady małżeńskiej, rozwodu, środków antykoncepcyjnych, przerywania ciąży] kształtował na poziomie 35,7 %”[6].
Czy wyniki te i świadomość takich postaw są obce Księdzu Profesorowi Stali? Nie. Dowiódł bowiem tego przed paru laty, publikując rozprawę habilitacyjną Katecheza o małżeństwie i rodzinie w Polsce po Soborze Watykańskim II. Próba oceny (Tarnów 2004), w której poddał ostrej krytyce katechetyczne przepowiadania słowa w zakresie teologii małżeństwa i rodziny na poziomie klas szkoły średniej w Polsce od 1971 r. do 2001 r. Dlaczego więc w przedłożonej książce, poświęconej katechezie rodzinnej, pozostaje na płaszczyźnie urzędowych rozstrzygnięć, a nie budowania autentycznych wspólnot żywego Kościoła? Czas wyciągnąć konstruktywne wnioski z eklezjologii komunii, idei centralnej i podstawowej w dokumentach Soboru Watykańskiego II: „Pojęcie komunii znajduje się w »sercu samorozumienia Kościoła«, jako Misterium osobowej jedności każdego człowieka z Trójcą Świętą i z innymi ludźmi, zapoczątkowanej przez wiarę i skierowanej do pełni eschatologicznej w Kościele niebieskim, która w pewnej mierze urzeczywistnia się już w Kościele na ziemi” (Communionis notio, 3). Kardynał Ratzinger przyjął „z zadowoleniem tę nową orientację” i podjął próbę budowania eklezjologii wokół tego centrum. Napisał wprost: „Można bez obawy pobłądzenia powiedzieć, że to pojęcie zawiera w sobie eklezjologiczną syntezę, łączącą w sobie wypowiedzi o Kościele z wypowiedziami o Bogu oraz o życiu Bogiem i z Bogiem – syntezę, która uwzględnia wszystkie intencje eklezjologii Drugiego Soboru Watykańskiego, w ich wzajemnych odniesieniach”[7].
 
Marek Marczewski
 
Autor recenzji – dr hab. pedagogiki pastoralno-społecznej, pracownik Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im. H. Łopacińskiego w Lublinie.


[1] Zob. J. Mariański, Emigracja z Kościoła. Religijność młodzieży w warunkach zmian społecznych, Lublin 2008.
[2] F. Blachnicki, Katechetyka fundamentalna,Warszawa 2006, s. 258-259; tenże, Kerygmatyczna odnowa katechezy. (Zorientowanie w problematyce), Warszawa 2005, s. 260-268.
[3] Kościół jako komunia w przekazie katechetycznym, w: „Communio” w chrześcijańskiej refleksji o Kościele, A. Czaja, M. Marczewski (red.), Lublin 2004, s. 445-461.
[4] J. Mariański, Emigracja z Kościoła. Religijność młodzieży w warunkach zmian społecznych, dz. cyt., s. 175.
[5] Tamże, s, 203.
[6] Tamże, s. 357.
[7] Eklezjologia Konstytucji „Lumen Pentium”, w: Kościół. Pielgrzymująca wspólnota wiary, S.O. Horn, V. Pfnür (red.), Kraków 2005, s. 116, 118.