Katarzyna Maciejewska, Eucharystia w katechezie inicjacyjnej.

ks. Tomasz Opaliński
Studium porównawcze podręczników dla ucznia do programu "Jesteśmy dziećmi Bożymi" WT UAM, Poznań 2009
„Ecclesia de Eucharistia vivit” – Kościół żyje „z” (albo też „dzięki”) Eucharystii. To stwierdzenie z encykliki Jana Pawła II pokazuje, jak wielką rolę w życiu wspólnoty kościelnej odgrywa Najświętszy Sakrament. Zadaniem katechezy w klasach I-III szkoły podstawowej jest wprowadzenie dzieci w tajemnicę Eucharystii. Jak to czynić? Czy współczesne podręczniki są dobrą pomocą, aby to czynić skutecznie? „Eucharystia w katechezie inicjacyjnej. Studium porównawcze podręczników dla ucznia do programu »Jesteśmy dziećmi Bożymi«” Katarzyny Maciejewskiej stanowi metodyczną refleksję nad tym, jak przygotowuje się dzieci do przyjmowania Chrystusa w Najświętszym Sakramencie. Celowo używam formy „przyjmowania”, a nie „przyjęcia”; w świadomości bowiem zbyt wielu katolików katecheza na tym etapie ma przygotować dziecko do przyjęcia Pierwszej Komunii, tymczasem powinno nam raczej zależeć na tym, by przygotować je do stałego przyjmowania Eucharystii jako pokarmu towarzyszącego nam w drodze do zbawienia. Tak powinna być rozumiana inicjacja: jako wdrożenie w pewną stałą praktykę, a nie tylko jako przygotowanie do jednorazowego wydarzenia. „Dyrektorium o Mszach Świętych z udziałem dzieci”w punkcie 12 wskazuje, że katecheza o Mszy Świętej powinna zajmować istotne miejsce w nauczaniu.W katechezie tej chodzi nie tylko o doprowadzenie do sakramentu pokuty i pojednania oraz Eucharystii, ale również o doprowadzenie do pełnego uczestnictwa we Mszy Świętej i pogłębienia relacji z Chrystusem Eucharystycznym.
W stworzonym przez sługę Bożego – ks. Franciszka Blachnickiego – systemie formacyjnym Ruchu Światło-Życie ogromną rolę w planowaniu jakiejkolwiek działalności (zwłaszcza rekolekcji, mających kształtować w ich uczestnikach określone postawy) pełni metodyczne zaplanowanie działań przed ich rozpoczęciem. W takim planie bierze się pod uwagę najpierw wizję celu, do którego chcemy doprowadzić uczestników, następnie wizję drogi, którą mają oni dotrzeć do celu, i środki, jakimi będziemy się posługiwać, by ich do tego celu wspomnianą drogą doprowadzić. Istotną rolę pełni w tym procesie ewaluacja, czyli ocena tego, na ile podjęte środki odpowiadają celowi i rzeczywiście pomagają w jego realizacji. Jest to zgodne z paradygmatem teologii pastoralnej, która nakazuje kolejno „widzieć – osądzać – działać”. Każde więc działanie powinno być metodycznie zaplanowane, a następnie ocenione, aby można było wyciągnąć wnioski.
Od 2001 roku, czyli od czasu zatwierdzenia nowej „Podstawy programowej katechezy Kościoła Katolickiego w Polsce” oraz „Programu nauczania religii”, powstały kolejne serie zgodnych z nimi podręczników dla uczniów klas I–III szkoły podstawowej. Obecnie mamy 4 serie podręczników do programu „Jesteśmy dziećmi Bożymi”, w których zarówno podręcznik do klasy I, II, jak i do klasy III mają zasięg ogólnopolski i nie mają ograniczeń czasowych. Książka Katarzyny Maciejewskiej może stanowić doskonałą okazję do tego, aby autorzy podręczników mogli na nowo ocenić, na ile i w jaki sposób spełniają one postulaty „Podstawy programowej…” i „Programu nauczania…”, które zakładają, że katecheza w tych klasach ma charakter inicjacyjny, wprowadzający dzieci w sakrament pokuty i pojednania oraz Eucharystii. Katechetom natomiast publikacja ta może pomóc w wyborze najlepszego podręcznika oraz kompensowaniu jego braków (jeśli takie zostaną zauważone).
Aby można było ocenić, czy uczeń klas I–III otrzymuje pełnię nauki o Eucharystii, trzeba najpierw dokonać prezentacji współczesnego nauczania Kościoła na ten temat, by wydobyć i usystematyzować treści, które powinny zawierać katechezy, a następnie sprawdzić, czy i w jaki sposób są one reprezentowane w poszczególnych seriach podręczników. Zadanie wymagało wiele pracy, którą Autorka publikacji wykonała, dokonując analizy 676 jednostek tematycznych, znajdujących się w podręcznikach (177 w podręcznikach serii krakowskiej, 161 w podręcznikach serii poznańskiej, 165 w podręcznikach serii sandomiersko-radomskiej i 173 w podręcznikach serii lubelskiej) i badając, czy przedstawiają one wszystkie elementy katolickiej nauki o Eucharystii oraz które z nich są akcentowane i w jaki sposób. Badaniu poddano nie tylko warstwę treściową, ale również dobór słownictwa i warstwę ikonograficzną (ilustracje), a także sam układ treści (struktura jednostki katechetycznej jest bowiem elementem znaczącym i wpływającym na odbiór treści). Dokonano także porównania, którego celem było wskazanie podobieństw i różnic występujących między seriami.
Całość publikacji Autorka podzieliła na sześć rozdziałów. Pierwszy z nich ukazuje podręcznik dla ucznia katechezy inicjacyjnej jako narzędzie poznania wiary, stanowiąc punkt wyjścia do szczegółowej analizy podejmowanej w następnych częściach. W każdym z pięciu kolejnych rozdziałów zaprezentowano najpierw jeden z aspektów nauczania Kościoła na temat Eucharystii, a następnie dokonano analizy jego reprezentacji w poszczególnych seriach podręczników, by następnie porównać je między sobą i wyciągnąć wnioski. I tak, rozdział drugi ukazuje Eucharystię jako obecność Chrystusa: poczynając od Jego obecności w zgromadzeniu wiernych, przez obecność w słowie Bożym i w osobie celebransa, aż po szczytową obecność pod postaciami eucharystycznymi. Rozdział trzeci podejmuje problematykę ofiary Chrystusa i ofiary Jego Ciała, Kościoła. W poszczególnych zagadnieniach przybliżono Eucharystię jako uobecnioną pamiątkę Paschy Chrystusa, zwrócono uwagę na jedność ofiary Chrystusa i ofiary Eucharystii, wskazano także na ofiarę składaną przez wspólnotę Kościoła. Kolejny rozdział ukazuje Eucharystię jako ucztę komunii Ciała i Krwi Chrystusa. Treści mówią kolejno o tym, w jaki sposób jednoczy ona wiernych z Chrystusem i między sobą, wskazując ją jako zapowiedź uczty niebieskiej, omawiając warunki potrzebne do owocnego i godnego przyjęcia Komunii Świętej oraz owoce Eucharystii. Ostatnie dwa rozdziały akcentują dziękczynienie i uwielbienie. Eucharystia jest dziękczynieniem za dzieło: stworzenia, Odkupienia i uświęcenia oraz uwielbieniem, składanym Ojcu przez Chrystusa, z Chrystusem i w Chrystusie (to treści rozdziału piątego). Postawa dziękczynienia prowadzi do kultu Eucharystii poza Mszą Świętą, przejawiającego się w przyjmowaniu Komunii Świętej poza celebracją, adoracją Najświętszego Sakramentu, procesjami i kongresami eucharystycznymi (rozdział szósty). W zakończeniu książki zamieszczono zestawienia tabelaryczne, ukazujące rozłożenie poszczególnych elementów nauki o Eucharystii w czterech seriach analizowanych podręczników. Odpowiadają one na pytanie, czy podręczniki te zawierają całą naukę o Eucharystii oraz który z elementów tej nauki jest w nich akcentowany.
Jakie wnioski ze swojej pracy wyciąga Autorka? Spoglądając całościowo na naukę o Eucharystii w analizowanych podręcznikach, K. Maciejewska stwierdza, że „(…) autorzy podręczników w pierwszej kolejności zaakcentowali naukę o Eucharystii jako obecności oraz naukę o Eucharystii jako uczcie komunii Ciała i Krwi Chrystusa. W dalszej kolejności zwrócono uwagę na naukę o Eucharystii jako pamiątce ofiary Chrystusa i ofiary Jego Ciała, Kościoła, na naukę o Eucharystii jako dziękczynieniu i uwielbieniu Ojca oraz na naukę o kulcie Eucharystii poza Mszą Świętą. Analizowane serie podręczników przedstawiają wszystkie elementy nauki o Eucharystii, a uczeń etapu katechezy inicjacyjnej otrzymuje pełnię nauki o Eucharystii” (s. 228).
Autorka opracowania dochodzi do wniosku, że podręczniki te realizują założenia „Podstawy programowej katechezy Kościoła Katolickiego w Polsce” oraz „Programu nauczania religii”, choć w kilku miejscach należałoby dokonać odpowiednich uzupełnień. K. Maciejewska sugeruje uzupełnienie „Programu…”, a potem również podręczników, o problematykę Komunii Świętej poza celebracją Eucharystii, motywując to tym, że również dziecko w klasach I–III spotyka się z kapłanem czy nadzwyczajnym szafarzem Komunii Świętej, udającym się do chorych, uczestniczy w nabożeństwach okresowych, na zakończenie których wierni przyjmują niekiedy Chrystusa w Komunii Świętej. Autorka docenia to, że tworzący podręczniki przedstawili naukę o Eucharystii za pomocą cytatów biblijnych, modlitw zaczerpniętych z celebracji Eucharystii, tekstów będących wprowadzeniami do omawianej prawdy, opowiadań, modlitw, piosenek oraz ilustracji, troszcząc się także o to, by szczególnie słowa Pisma Świętego oraz teksty liturgiczne zostały odpowiednio wyróżnione i dzięki temu były z łatwością odnajdywane przez ucznia. K. Maciejewska sugeruje zastosowanie w kolejnych wydaniach podręczników norm pisowni słownictwa religijnego, obowiązujących od 2004 roku, bowiem jednolita pisownia pozwoli dziecku od początku edukacji wykształcić odpowiednie nawyki ortograficzne. Zastosowanie obowiązujących reguł przyczyniłoby się do zachowania jednolitości zapisu wymienionych nazw we wszystkich podręcznikach oraz pomogłoby uczniowi w utrwaleniu pisowni. Autorka postuluje w niektórych przypadkach dostosowanie ilustracji do obowiązujących przepisów liturgicznych, by uczeń także poprzez taką formę przekazu mógł poznawać i przyjmować naukę o Eucharystii. Analizując przedstawiane podręczniki pod kątem dostosowania treści do możliwości poznawczych dziecka, K. Maciejewska dostrzega stopniowe rozwijanie treści związanych z Eucharystią w podręcznikach przeznaczonych dla uczniów kolejnych klas, co wskazuje na to, że piszący podręczniki wzięli pod uwagę zarówno uwarunkowania psychologiczno-pedagogiczne uczniów klas I-III, jak i potrzebę – poprawnego pod względem teologicznym – przekazu treści.
„Należy mieć nadzieję, że ewentualne uzupełnienia i zmiany w kolejnych wydaniach podręczników przyczynią się do jeszcze głębszego rozumienia Eucharystii przez uczniów etapu katechezy inicjacyjnej oraz rozbudzą pragnienie jak najczęstszego spotykania się z Nim [Chrystusem] przy stole eucharystycznym. Oby »szczytem« oddziaływania katechetycznego było zjednoczenie z Chrystusem w Eucharystii” – napisała Autorka (s. 230). Te słowa są doskonałym podsumowaniem: dzięki jasnemu zaprezentowaniu celu katechezy inicjacyjnej, przygotowującej do sakramentu Eucharystii oraz ukazaniu drogi do jego przyjęcia, a także dokładnej analizie zastosowanych środków, katechetycy i katecheci otrzymują narzędzie do lepszego opracowania kolejnych serii podręczników (bądź wprowadzenia poprawek w kolejnych wydaniach tych, które już istnieją), katechizowani natomiast mają szansę pełniejszego przeżycia inicjacji w tajemnicę Eucharystii.
ks. Tomasz Opaliński
 
Autor recenzji – kapłan diecezji płockiej, dyrektor ds. promocji i reklamy Katolickiego Radia Płock, prowadzi ćwiczenia z homiletyki, fonetyki oraz poprawności językowej w Wyższym Seminarium Duchownym w Płocku.