Regina Polak, Religion kehrt wieder. Handlungspositionen in Kirche und Gesellschaft

Marek Marczewski
Religion kehrt wieder.

Schwabenverlag, Ostfildern 2006

   



 

    Autorka, socjolog religii, jest kierownikiem Instytutu Teologii Pastoralnej Uniwersytetu Wiedeńskiego. Razem z Paulem M. Zulehnerem i Isą Hager opublikowała w 2001 r. pracę Kehrt die Religion wieder? Książka, którą pragniemy Państwu przedstawić, stawia fakt powrotu religii jako oczywisty, podejmuje próbę nie tylko zbilansowania tego stanu rzeczy dla Kościoła i cywilizacji europejskiej, ale "znalezienia" się Kościoła w nowej sytuacji. Stanowi ona drugi tom badań nad fenomenem nowej religijności, podjętych przez Wiedeński Instytut Pastoralny.
    Od lat 60. (T. Luckmann) mamy do czynienia z kryzysem modernistycznej teorii sekularyzacji [ 1 ]. Potwierdzeniem tego stanu rzeczy są zapewne religijne ruchy młodzieżowe i nowe ruchy religijne, które pojawiły się na przełomie lat 60. i 70. Na początku lat 80. wyznacznik przebudzenia religijnego stanowią: shikkijska rewolucja w Iranie, fenomen polskiej Solidarności, latynoamerykańska teologia wyzwolenia. W związku z tym pojawiają się określenia o "powrocie" lub "renesansie" religii, "re- lub megatrendzie spirutualizacji", "the return of the sacred" itd. Oczywiście, zjawisku temu towarzyszy polaryzacja opiniotwórczych stanowisk. Przeciwnicy i krytycy widzą w nim jedynie upadek lub pojawienie się nowego "opium dla ludu", a samo zjawisko powrotu religii traktują jako powrót demonizmu i magii, co ostatecznie ma potwierdzać ideologiczną legitymizację sekularyzacji: "Nowe religie są religiami bez Boga". I trzeba powiedzieć, że uwagi te nie są pozbawione racji. Nowe ujęcia duchowości często wyrastają na gruncie radykalnie prawicowym lub faszystowskim. Są jednak i tacy, którzy w nowej religijności (Religiositäten) i duchowości (Spiritualitäten) dostrzegają znaki nadziei [ 2 ]. Stanowią oni mniejszość; wśród nich sytuuje się wiedeński Instytut. Niniejsza publikacja to próba zmierzenia się z tym problemem; jej Autorka pragnie przedstawić swą opinię na temat relacji Kościołów, religii i społeczeństwa wobec fenomenu nowej religijności i jej roli w formowaniu życia społecznego.
    Pragnie tego dokonać w czterech częściach swej pracy [ 3 ], wychodząc od tezy, która stanowi proste zaprzeczenie teorii sekularyzacji: "Je moderner eine Kultur wird, umso religiositätsgenerativer wird sie: im kultura staje się nowocześniejsza, tym bardziej wzbudza religijność" (s. 11, 43-44) [ 4 ]. Przekonanie to stanowi owoc przeprowadzonych w roku 2000 badań nad religijnością Austriaków, która w porównaniu z 1990 r. wzrosła o 6,0% (w roku 1990 wierzyło w Boga 77,0%; w roku 2000 - 83,0%). Badania europejskie potwierdzają ten fakt [ 5 ]. W związku z tym Pani Polak zwraca uwagę na konieczność włączenia religii do rzeczywistości świata, także jako siły konstruującej współczesność. Nie można bowiem tego faktu nie zauważać. Z tego muszą sobie zdać sprawę przede wszystkim "cztery potęgi nowoczesności" lub - jak dodaje z humorem - "święta czwórka" (heilige Quaternität), której udało się zdobyć hegemonię poprzez narzucenie społeczeństwu przekonania, że religia jest sprawą prywatną (s. 12-13) [ 6 ]. Winno to doprowadzić w konsekwencji do ponownego zaznaczenia (Resignifikation) roli religii w polityce, nauce, świeckich dziedzinach życia społecznego i w końcu samej religii oraz rozwoju duchowym (s. 17-28). Tylko jedna trzecia ludności Europy (26,0% - Zachód, 18,0% - Wschód [?]) wyznaje podstawowe prawdy wiary: Zmartwychwstanie, królestwo Boże, bóstwo Chrystusa, co oczywiście wyjaśnia opór niektórych społeczeństw wobec preambuły konstytucji europejskiej.
    Oczywiście, zasadniczym problemem Czytelnika pozostaje samo rozumienie terminu religia. To też przesądza - w moim przekonaniu - o randze książki. Autorka stwierdza, że Europa nie stanowi jednorodnego kontynentu pod względem religijnym (s. 33), choć badania wykazują, że w wielkich aglomeracjach miejskich Zachodu wzrosła szczególnie wiara w Boga osobowego (s. 43). To pojęcie jest na tyle szerokie, że budzi obawy ze strony niektórych, krytycznie nastawionych, socjologów religii lub bezwzględne odrzucenie ze strony teologów. Socjologowie mówią o rozchwianiu zinstytucjonalizowej religii (Deregulierung der institutionalisierten Religion - D. Hervieu-Léger) lub osłabieniu pierwiastka religijnego (Entfesselung des Religiösen - K. Eder). Teologowie zaś (J. B. Metz, U. Körtner, J. Niewiadomski) - o "religii bez Boga", "neognozie", "neopogaństwie" (s. 88-89).
    Oczywiście, w opisie powrotu fenomenu religii, religijności i duchowości Autorka stara się zachować konieczny obiektywizm, przez który rozumiem informowanie czytelnika o opiniach przeciwnych czy dyskredytujących zjawisko. Powstaje jednak pytanie, co usprawiedliwia napisanie książki o potrzebie, wręcz konieczności społecznego/politycznego angażowania tak szeroko rozumianej religii, religijności i duchowości w kształtowanie społeczeństwa? Czy tylko chęć napisania jeszcze jednej książki lub wskazania na dotychczas niewykorzystane pole badań? Z pewnością książka Pani Polak prowokuje. Czy jednak to wystarcza?

Zamówienia: Wydawnictwo Schwabenverlag, Senefelderstrasse 12, 73760 Ostfildern-Ruit; www.schawabenverlag.de

Marek Marczewski - dr hab. pedagogiki pastoralno-społecznej, pracownik Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im. H. Łopacińskiego w Lublinie.

 1  Określenie przejąłem od J. Mariańskiego, który poświęca temu zjawisku sporo miejsca w pierwszym rozdziale pracy Kościół katolicki w Polsce a życie społeczne. Studium socjologiczno-pastoralne (Lublin 2005): Religia i Kościół w zsekularyzowanym świecie (s. 1576). Ksiądz Profesor w tym względzie prezentuje stanowisko pośrednie: pragnie przestrzec "przed zbyt pochopnym odrzucaniem en bloc teorii sekularyzacyjnych" (s. 20).

 2  "Bei aller nötigen Kritik bedeutet die Wiederkehr der Religion auch etwas kulturell Avangardistisches, human Heilsames und deshalb theologisch Relevantes, das für eine gute Zukunft der Menschheit unverzichtbar ist" (R. Polak. Religion kehrt wieder. Handlungspositionen in Kirche und Gesellschaft, Ostfildern 2006, s. 8).

 3  Spis treści: Vorwort (s. 710); Hinführung: Signale der Wiederkehr der Religion (s. 11-32); Religionspolitik (s. 33-183); Spirituelle Lebensführung (s. 184-251); Kirche gestalten (s. 252-372); Literaturverzeichnis (s. 373-387).

 4  W nawiasach podaję strony pracy, które omawiają lub zawierają cytowany tekst. Zdania lub wyrazy ujęte w cudzysłów lub pisane kursywą zostały wyjęte z tekstu przedstawionej pracy. Jedynie przy podawaniu kilkuzdaniowych cytatów będę przywoływać w tekście górnym strony, na których się znajdują.

 5  P. M. Zulehner. Wiederkehr der Religion? w: Die europäische Seele. Leben und Glauben in Europa, Hrsg. H. Denz, Wien 2002, s. 25-27.

 6  Autorka nie korzysta w swej pracy z określenia deprywatyzacji religii (Entund Deprivatisierung der Religion), lecz posługuje się terminem ponownego odnalezienia znaczenia (Resignifikation) i rozumie je następująco: "Resignifikation bedeutet dann: Religion bekommt im öffentlichnen Raum und im persönlichen Leben vieler Menschen wieder und neue, veränderte Bedeutung und erfährt dabei tief greifende Wandlungsprozesse: Sie ändert ihre soziale Gestalt, ihre Funktionen, ihren Sinn (...). Die gegenwärtige Resignifikation ist auch zu verstehen als Suchprozess (und Versuchungsprozess), bei dem Religion darum ringt, einen neuen im angemessenen Ort im privaten und öffentlichen Leben der Menschen einer fortschreitenden Moderne zu finden" (Regina Polak, Religion kehrt wieder. Handlungspositionen in Kirche und Gesellschaft, Ostfildern 2006, s. 36). Na innym miejscu sugeruje, że należałoby mówić o religii nie tyle jako o sprawie prywatnej (Privatsache), ile o osobowej (personal) (s. 83).