ks. Stanisław Kulpaczyński, Psychologia rozwojowo - wychowawcza nie tylko dla katechetów

Anna Zellma
Jednym z priorytetowych zadań współczesnego katechety jest wspomaganie uczniów w integralnym rozwoju, a więc zarówno fizycznym, psychicznym, emocjonalnym, jak i społecznym, moralnym czy religijnym. Realizacja tego zadania wymaga m.in. znajomości podstawowych prawideł i dynamizmów psychologicznych, jakie kierują życiem człowieka i decydują o jakości relacji z innymi, także z Bogiem. W nurt tych potrzeb wpisują się analizy podjęte przez ks. Stanisława Kulpaczyńskiego w monografii zatytułowanej Psychologia rozwojowo-wychowawcza nie tylko dla katechetów.Recenzowana książka ma charakter psychologiczno-katechetyczny z wyraźnym nachyleniem pastoralnym.
ks. Stanisław Kulpaczyński
 
Psychologia rozwojowo-wychowawcza nie tylko dla katechetów
 
Polihymnia, Lublin 2009
 
Jednym z priorytetowych zadań współczesnego katechety jest wspomaganie uczniów w integralnym rozwoju, a więc zarówno fizycznym, psychicznym, emocjonalnym, jak i społecznym, moralnym czy religijnym. Realizacja tego zadania wymaga m.in. znajomości podstawowych prawideł i dynamizmów psychologicznych, jakie kierują życiem człowieka i decydują o jakości relacji z innymi, także z Bogiem. W nurt tych potrzeb wpisują się analizy podjęte przez ks. Stanisława Kulpaczyńskiego w monografii zatytułowanej „Psychologia rozwojowo-wychowawcza nie tylko dla katechetów”.
Recenzowana książka ma charakter psychologiczno-katechetyczny z wyraźnym nachyleniem pastoralnym. Pozostaje w nurcie zainteresowań ks. S. Kulpaczyńskiego, które wiążą się z psychologią rozwojową i wychowawczą oraz z psychologią pastoralną. Autor – jak sam zaznacza – „(…) studiując psychologię na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, najpierw pisał magisterium z rozwojowej, a doktorat z wychowawczej, następnie przez wiele lat wykładał obie te dziedziny studentom teologii w ramach przygotowania pedagogicznego” (s. 7). Dzięki siedmioletniej pracy katechetycznej, jaką ks. S. Kulpaczyński podjął przed studiami, a następnie kontynuował w ramach ćwiczeń realizowanych ze studentami w parafii i szkole, miał możliwość nieustannego konfrontowania teorii z praktyką (por. tamże). Wiedza psychologiczna i osobiste doświadczenie pozwoliły Autorowi trafnie zbadać i opisać na użytek posług katechetycznej i duszpasterskiej zagadnienia z psychologii rozwojowej i wychowawczej.
W recenzowanej książce ks. S. Kulpaczyński prezentuje całościową wizję procesów psychologicznych, towarzyszących człowiekowi na drodze indywidualnego i społecznego rozwoju – od okresu prenatalnego poprzez wiek niemowlęcy, poniemowlęcy, przedszkolny, szkolny, młodzieńczy, dorosłość aż do starości. Wszystkie te kwestie Autor wiąże z wychowaniem realizowanym w szkole i w środowisku rodzinnym. Na tle poszczególnych etapów rozwoju osoby ludzkiej prezentuje wybrane zagadnienia z psychologii wychowawczej. W ten sposób analizuje problem istotny nie tylko w teorii, ale także w praktyce katechetycznej. Jest to przedsięwzięcie pionierskie, gdyż jak dotąd w polskiej literaturze katechetycznej nikt nie opracował w sposób całościowy problematyki z zakresu psychologii rozwojowo-wychowawczej, chociaż sama tematyka doczekała się znacznej liczby artykułów wprost lub pośrednio jej poświęconych. Chociaż Autor celowo zrezygnował ze szczegółowych analiz i przedstawiania różnorodnych stanowisk teoretycznych, to jednak takie podejście może być uzasadnione. Książka ks. S. Kulpaczyńskiego jest czytelna, przejrzysta i dostępna dla dużej grupy czytelników, a jej lektura dostarcza kompendium wiedzy, niezbędnej katechetom w pracy dydaktyczno-wychowawczej w szkole i w parafii oraz studentom teologii i innych kierunków pedagogicznych, a także rodzicom, wychowawcom i duszpasterzom. Jest to pierwsze opracowanie katechetyczne w języku polskim, opracowanie, w którym z tak wyraźnym nachyleniem praktycznym przedstawiono główne zagadnienia z zakresu psychologii rozwojowo-wychowawczej. Autor książki opiera się na najnowszej literaturze przedmiotu, zarówno jeśli chodzi o monografie tematyczne z tego zakresu, jak i artykuły empiryczne. Dodatkowo wzbogaca swoje analizy o dane z własnych badań lub badań realizowanych przez studentów teologii pod jego kierunkiem. W wielu miejscach przytacza autentyczne wypowiedzi respondentów. Jest to więc wysoce kompetentny przegląd najnowszych teorii i badań z zakresu psychologii rozwojowo-wychowawczej. Ksiądz S. Kulpaczyński dokładnie przedstawia zagadnienia dotyczące rozwoju religijnego na poszczególnych etapach życia, co stanowi cenne źródło wiedzy i przewodnik dla studentów teologii, psychologii, pedagogiki oraz dla rodziców i innych wychowawców, którzy chcieliby świadomie uczestniczyć we własnym – i innych – rozwoju religijnym. Analizując trudności wychowawcze wynikające z danego okresu rozwojowego, prezentuje szereg ważnych wskazań wychowawczych, co dodatkowo wzmacnia walory praktyczne publikacji. Pewnym novum są humorystyczne, trafnie dobrane rymowanki, wprowadzające w tematykę danego rozdziału lub zagadnień podjętych w poszczególnych punktach. Czytając je, ma się wrażenie, że Autor sam je tworzył, a przy tym wykazał się rzetelną znajomością procesów zachodzących w człowieku na poszczególnych etapach jego rozwoju.
Recenzowana książka zawiera: wstęp, siedem rozdziałów o logicznie uporządkowanej strukturze i bibliografię. We wstępie Autor formułuje problem i cel podjętych badań oraz charakteryzuje dostępną literaturę, na którą zamierza powoływać się w poszczególnych częściach analiz. Pokazuje zasadność równoległego przybliżania problematyki z zakresu psychologii rozwojowej i wychowawczej. Słusznie stwierdza, że „dobry wychowawca, rodzic, katecheta powinien starać się ukształtować w osobie nastawienie nie tylko nauczyciela, poprawnie psychologicznie przekazującego wiedzę, ale i pedagoga, który usiłuje pomagać, mimo trudności, w wielostronnym rozwijaniu i wychowaniu człowieka” (tamże, s. 8). Jest to podejście jak najbardziej poprawne metodologicznie, a zarazem uzasadnione w praktyce katechetycznej. Autor, jak już zaznaczono wyżej, dąży do połączenia teoretycznych analiz z podejściem pastoralno-katechetycznym. Dostarcza cennych dla katechetów i duszpasterzy informacji, a przez to przyczynia się do efektywniejszego spełniania przez nich posługi nauczania i wychowania w wierze dzieci, młodzieży i dorosłych.
W rozdziale pierwszym, zatytułowanym „Podstawy teoretyczne psychologii rozwojowej i wychowawczej” (s. 11-31), Autor przybliża podstawowe pojęcia ułatwiające zrozumienie wybranych procesów psychologicznych i wychowawczych. Kolejno określa zakres znaczeniowy terminów „psychologia rozwojowa” i „psychologia wychowawcza”. Na tym tle prezentuje zadania psychologii w odniesieniu do rozwoju człowieka, akcentując sam proces rozwoju osoby ludzkiej i opisywane – w ramach różnych koncepcji – czynniki wpływające na ten rozwój. Ksiądz S. Kulpaczyński zwraca uwagę na potrzebę znajomości przez katechetów i duszpasterzy psychologii wychowawczej, rozumianej jako nauczanie, uczenie się i wychowanie. W tym kontekście prezentuje wybranych prekursorów i przedstawicieli psychologii rozwojowej i wychowawczej (m.in. J.A. Komeńskiego, J.H. Pestalozziego, J.W. Dawida, M. Grzegorzewską, St. Baleya, St. Szumana, M. Żebrowską, Cz. Walesę), ukazując wzajemne powiązanie między tymi dwiema dyscyplinami. Niewątpliwą zaletą recenzowanej książki jest to, że ks. S. Kulpaczyński rzetelnie analizuje metody badań stosowane w psychologii. Wiele uwagi poświęca badaniom realizowanym z zastosowaniem sondażu diagnostycznego i rozmowy eksploracyjnej. W ten sposób czytelnik poznaje podstawy psychologii rozwojowo-wychowawczej, co pozwala mu podczas lektury kolejnych części monografii właściwie odczytać sens analiz dotyczących rozwoju i wychowania człowieka na danym etapie życia. Takie rozplanowanie treści świadczy też o tym, iż mamy do czynienia z pracą napisaną z uwzględnieniem metodologii nauk psychologicznych i katechetycznych.
Drugi rozdział traktuje o rozwoju człowieka od poczęcia do 6-7 roku życia (s. 33-124). Autor prezentuje najpierw zróżnicowane podejście poszczególnych badaczy do wyodrębniania okresów rozwojowych, a potem kolejno opisuje okres prenatalny, niemowlęcy i poniemowlęcy oraz wiek przedszkolny. Cenne wydają się tu uwagi dotyczące nie tylko rozwoju w sferze fizycznej, intelektualnej, emocjonalnej i społecznej, ale także religijnej. Ksiądz S. Kulpaczyński, powołując się m.in. na koncepcje rozwoju orientacji religijnej autorstwa G. Allporta, Cz. Walesy, W. Prężyny i Z. Chlewińskiego, prezentuje rozwój wiary dziecka w ujęciu strukturalno-rozwojowym. Słusznie stwierdza, że „już w okresie niemowlęcym można mówić o rozwoju religijności (…) o ile otoczenie niemowlęcia jest religijne i o ile okazuje ono pewne przejawy zewnętrzne np. modlitwa przy dziecku i inne wspólne praktyki religijne” (s. 58). Dalej opisuje kształtowanie się obrazu Boga w okresie poniemowlęcym, akcentując niezastąpioną rolę rodziców, pierwszych wychowawców i katechetów. Autor zwraca uwagę na przejawy religijności dziecka w wieku przedszkolnym. Za Cz. Walesą analizuje osiem elementów struktury osobowości: świadomość, uczucia, decyzje, więzi ze wspólnotą osób wierzących, praktyki, moralność, doświadczenia, formy wyznawania wiary, dowodząc, w jaki sposób przejawia się w nich religijność dziecka przedszkolnego. Słusznie też opisuje trudności wychowawcze i podaje wskazania dotyczące ich przezwyciężania, zwracając uwagę na potrzebę zaangażowania rodziców w proces wspomagania dziecka we wszechstronnym rozwoju.
W rozdziale trzecim Autor analizuje kwestie dotyczące rozwoju ucznia w szkole podstawowej (od 6-7 do 12-13 roku życia). Swoją uwagę skupia na aktywności dziecka, która stymuluje jego rozwój: poznawczy (wrażenia, spostrzeganie, pamięć, uwaga, mowa, myślenie), emocjonalny (emocje, uczucia), wolitywny (wola), moralny (pojęcia moralne, formacja sumienia i postępowanie), społeczny (kontakty rówieśnicze i przyjaźnie), religijny (autorytarno-prawny charakter religijności). Na końcu tej części analizuje rozwój osobowości dziecka w środowisku szkolnym oraz wymienia trudności wychowawcze okresu szkolnego i podaje wskazania co do ich przezwyciężenia. Stwierdza, iż „autorytet, roztropna miłość, znajomość dziecka i metod wychowawczych są istotne w wychowaniu szkolnym” (s. 147-148). Słusznie proponuje, aby w wychowaniu religijnym prawidłowo kształtować sumienia, „oczyścić” obraz Boga, zwrócić uwagę na modlitwę oraz wspomagać uczniów w samoocenie, rozwoju woli i podejmowaniu coraz bardziej autonomicznych decyzji (s. 148). Wszystko to jest niezbędne w kolejnych latach rozwoju i wychowania, również w okresie młodości, który ks. S. Kulpaczyński analizuje w rozdziale czwartym. Opisuje wiek gimnazjalny (ok. 13-16 roku życia) i jego problemy rozwojowo-wychowawcze. Zwraca przy tym uwagę na następujące zadania rozwojowe: ukształtowanie roli kobiecej i męskiej, akceptację swojego wyglądu i skuteczne posługiwanie się własnym ciałem, nawiązywanie coraz bardziej dojrzałych więzi z rówieśnikami. Wiele uwagi poświęca ilościowym i jakościowym zmianom fizycznym, wzmożonemu rozwojowi intelektualnemu i emocjonalnemu, zainteresowaniu płcią przeciwną oraz coraz bardziej autonomicznemu traktowaniu religijności. Takie rozpisanie treści wydaje się zasadne. Pozwala Autorowi ukazać złożone trudności wychowawcze i sposoby postępowania z gimnazjalistami.
Opisując rozwój i wychowanie młodzieży ponadgimnazjalnej, ks. S. Kulpaczyński, podobnie jak w charakterystykach wcześniejszych etapów rozwojowych, zwraca uwagę na przemiany zachodzące w sferze fizycznej, intelektualnej, wolitywnej, społecznej, moralnej, religijnej. Wiele uwagi poświęca samoocenie młodzieży, odwołując się przy tym do badań empirycznych realizowanych w różnych grupach. Autor przytacza autentyczne wypowiedzi respondentów z liceum i studentów teologii, a następnie ukazuje postulowaną przez młodzież problematykę katechezy. Pewne novum stanowi tu opis sytuacji mobbingowych w szkole, jakie wpisują się w proces wychowania realizowanego wśród młodzieży ponadgimnazjalnej. Podając wskazania wychowawcze, Autor akcentuje potrzebę postawy przyjacielskiej wobec młodzieży i dowodzi, że jest ona niezbędna w nawiązaniu i podtrzymywaniu pozytywnych, pożądanych wychowawczo kontaktów. Zwraca też uwagę na znaczenie świadectwa życia wychowawców i wspomaganie uczniów w „odkrywaniu znaczenia sakramentu pokuty i pojednania jako spotkania z przebaczającym Chrystusem i rozsądnym, życzliwym, ciepłym spowiednikiem” (s. 223).
W rozdziale piątym ks. S. Kulpaczyński analizuje okres dorosłości, zwracając przy tym uwagę na stadia wyodrębnione przez E. Eriksona. Kolejno opisuje m.in. przemiany fizyczne, intelektualne, emocjonalne, wolitywne, społeczne i religijne, zachodzące w okresie wczesnej dorosłości (20-39), średniej dorosłości (40-64) i późnej dorosłości (65+). Zwraca też uwagę na rozwój osobowości i trudności z tym związane, określając je mianem kryzysu. Za istotne elementy życia dorosłego słusznie uznaje nieustanne zaangażowanie osoby w budowanie poczucia sensu życia i troskę o dobre relacje z innymi przy jednoczesnym zachowaniu własnej autonomii i wierności zinternalizowanym wartościom. Wszystko to prowadzi do kolejnego etapu rozwoju, określanego pojęciem „starość”, któremu Autor poświęca odrębny, szósty rozdział. Cenne wydają się tu analizy dotyczące nie tylko przemian dokonujących się w sferze fizycznej, intelektualnej, emocjonalnej i społecznej, ale także religijnej. Tę ostatnią ks. S. Kulpaczyński rozpatruje w kategoriach dojrzałości określonej przez G. Allporta; na tym tle opisuje umieranie i śmierć jako ostatni etap ludzkiego życia. Autor konsekwentnie, zgodnie z przyjętymi wcześniej założeniami, zwraca uwagę zarówno na rozwój osobowy w okresie starości, jak też na trudności wychowawcze (samowychowawcze), podaje sposoby rozwiązywania trudności. Ludziom w podeszłym wieku, sprawnym fizycznie i psychicznie, Autor zaleca udział w różnych spotkaniach i zajęciach (np. w ramach uniwersytetu trzeciego wieku), wycieczki, pielgrzymki, plenery malarskie i organizowanie wystaw prac plastycznych.
Ostatni, siódmy rozdział został poświęcony zagadnieniom psychologii wychowawczej (pojęcie wychowania w kontekście pedagogiczno-psychologicznym, funkcje działań wychowawczych, środowisko wychowawcze – głównie style wychowania w rodzinie i postawy rodzicielskie, samowychowanie), stanowiącym uzupełnienie uwag, które Autor zamieścił pod koniec omawianych okresów rozwojowych. Opisuje trudności wychowawcze w nauczaniu i wychowaniu. Na tym tle ukazuje zagadnienia z psychologii wychowawczej w powiązaniu z zagadnieniami z pedagogiki katolickiej oraz psychologiczne aspekty nauczania i wychowania. Wśród tych ostatnich kwestii można znaleźć cenne uwagi dotyczące dyscyplinowania dzieci, oceniania na katechezie oraz samokontroli i samooceny. Autor odnotowuje cechy dobrego wychowawcy i katechety. Kończąc swoje analizy, ks. S. Kulpaczyński krótko charakteryzuje system prewencyjny św. Jana Bosko (1815-1888). Taka prezentacja całości wydaje się cenna, gdyż sprzyja integralnemu spojrzeniu na zagadnienia z zakresu psychologii rozwojowo-wychowawczej i ułatwia dostrzeżenie, proponowanych przez Autora, praktycznych wskazań dotyczących wychowania i samowychowania.
Niekwestionowaną wartością recenzowanej książki jest także – zamieszczona na końcu – bibliografia. Na uwagę zasługują: przejrzysta i spójna struktura układu treści, komunikatywny i poprawny stylistycznie język, dopowiedzenia oparte na badaniach empirycznych i osobistym doświadczeniu Autora. Świadczą one o dążeniu ks. S. Kulpaczyńskiego do połączenia teoretycznych przemyśleń naukowych z praktyką. Wszystko to decyduje o wartości książki i jej oryginalnym charakterze.
„Psychologia rozwojowo-wychowawcza nie tylko dla katechetów” autorstwa ks. S. Kulpaczyńskiego jest opracowaniem potrzebnym, które wypełnia znaczącą lukę na rynku wydawniczym w dziedzinie psychologii rozwojowo-wychowawczej i katechetyki, a dokładniej w zakresie znajomości rozwoju i wychowania osoby ludzkiej. Ze względu na walory edukacyjne i pastoralne oraz aktualność podjętej problematyki, opracowanie ks. S. Kulpaczyńskiego zasługuje na zainteresowanie wszystkich, którzy wspierają innych w stawaniu się człowiekiem we wszystkich wymiarach życia ludzkiego.
 
Anna Zellma
 
Zamówienia: ks. prof. dr hab. S. Kulpaczyński, ul. Kalinowszczyzna 3, 20-129 Lublin lub Wydawnictwo Polihymnia Sp. z o.o., ul. Deszczowa 19, 20-832 Lublin, tel./fax (081) 746 97 17, e-mail: poczta@polihymnia.pl; www.polihymnia.pl.
 
 
Autorka recenzji – dr hab. katechetyki, adiunkt Katedry Katechetyki i Pedagogiki Religii na Wydziale Teologii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie.