ks. Wojciech Pikor, Biblijne drogi ku braterstwu. Materiały - metody - inspiracje

o. Mirosław Chmielewski CSRS
Wydawnictwo Jedność, Kielce 2007
 
Posługa słowa Bożego w praktyce katechetycznej i homiletycznej w ostatnich latach w Polsce staje się przedmiotem intensywnych badań naukowych. Jednym z autorów podejmujących naukową refleksję nad obecnością, miejscem i sposobem korzystania z Biblii w dostępnych na polskim „rynku katechetycznym” pomocach jest pracownik naukowy KUL-u, ks. dr Wojciech Pikor. Dobrze się stało, iż Autor artykułów naukowych na temat hermeneutyki biblijnej w katechezie (por. np. „Katecheta”51 (2007), nr 5, 6, 9, 11) doszedł do przekonania, że swoją wiedzą biblijną należy podzielić się także w wymiarze praktycznym. Stąd jego najnowsza publikacja z zakresu katechezy biblijnej pt. Biblijne drogi ku braterstwu. Materiały – metody – inspiracje. Recenzowana książka została wydana przez kieleckie wydawnictwo Jedność, w serii „Biblia – katecheza – życie” pod patronatem Dzieła Biblijnego im. Jana Pawła II. Przy tej okazji należy także zauważyć inne materiały, ukazujące się pod patronatem Dzieła Biblijnego, jak np. Krąg biblijny (wyd. Biblos).
Książka ks. W. Pikora wpisuje się w krąg publikacji promujących katechezę biblijną (por. wcześniejsze dzieła ks. bpa A. Długosza, B. Stypułkowskiej, Z. Marka, A. Höfera).
Adresatami recenzowanej pozycji są katecheci pracujący w szkole oraz osoby podejmujące posługę katechetyczną w różnych grupach w środowisku parafialnym. Jej lektura może być pożyteczna także w indywidualnym poszukiwaniu biblijnych źródeł życia chrześcijańskiego (s. 6).
Zamierzeniem Autora było ukazanie możliwości wykorzystania w praktyce katechetycznej różnych metod interpretacji Biblii, stosowanych w biblistyce. Autor łączy swoją znajomość hermeneutyki biblijnej z równoczesnym zastosowaniem metod aktywizujących (s. 6). To połączenie wybranych metod interpretacji Pisma Świętego z różnymi metodami aktywizującymi w katechezie jest odpowiedzią na postulat zawarty w jednej z podstawowych zasad katechetycznych – zasadzie wierności Bogu i człowiekowi. Przez „przeniesienie” metod biblijnych w obszar katechezy, Autor wskazuje „narzędzia” do właściwego i jeszcze bardziej precyzyjnego odczytywania przesłania tekstu biblijnego. Zastosowanie natomiast metod aktywizujących dynamizuje sam akt lektury słowa Bożego (wierność Bogu). Tym samym wskazuje sposoby „otwierania się” adresatów katechezy na ciągle aktualne Boże orędzie, odczytywane przez nich samych oraz stwarzanie możliwości egzystencjalnej adaptacji treści biblijnych do konkretnych kontekstów życiowych katechizowanych (wierność człowiekowi). Godnym podkreślenia jest fakt, iż - w rozumieniu ks. W. Pikora - metody aktywizujące są podporządkowane tekstowi Pisma Świętego. Posłużenie się metodami aktywizującymi właśnie w taki sposób sprawia, iż pozytywnie i twórczo unika on niebezpieczeństwa: instrumentalizacji, historyzmu, moralizmu czy psychologizmu (por. dyskusję między A. E. Klich a Z. Barcińskim - A. E. Klich, Pismo Święte w polskiej katechezie posoborowej. Studium egzegetyczno-katechetyczne, Kraków 2005; Z. Barciński, Orędzie biblijne na katechezie, czyli o ślepocie i jej przezwyciężaniu, „Katecheta”51 (2007), nr 6, s. 56-66).
Autor recenzowanej książki powyższe założenia biblijno-metodyczne zrealizował w propozycji 30 jednostek tematycznych (11 opartych na tekstach starotestamentalnych i 19 na źródłach nowotestamentalnych), które łączy jedna myśl przewodnia – poszukiwanie tożsamości chrześcijańskiego braterstwa.
Jednostki tematyczne zawierają wprowadzenie, które jest pogłębieniem rozumienia przesłania konkretnego tekstu biblijnego, konspekt oraz scenariusz spotkania, składający się, w zależności od tematu, z trzech lub czterech sekwencji (części), cele ogólne, metody oraz potrzebne materiały dydaktyczne. Do książki dołączono płytę CD z materiałami potrzebnymi do realizacji poszczególnych spotkań oraz piosenkami ze spektakli „Józef” w wykonaniu „Teatru ITP” (wykorzystane w scenariuszach nr 5 i 8).
Już pierwszy temat recenzowanej książki, mówiący o Kainie i Ablu - poprzez wydobycie ciekawego aspektu relacji braci Kaina i Abla - inspiruje do dalszej lektury i pracy. Autor, w oparciu o nowe tłumaczenie tekstu z Księgi Rodzaju (4,1-16), wskazuje na źródło dramatu w kontaktach braterskich. Kain nie akceptuje różnorodności relacji Boga do jego rodzeństwa, co jest równocześnie jakby stawianiem granic Panu Bogu, który przecież sam wybiera sposób komunikowania się z każdym człowiekiem. Z tej nowej interpretacji historii Kaina i Abla wyprowadzono myśl przewodnią całego spotkania-katechezy, która brzmi: Jak pięknie się różnić...
Rzadko treść katechezy buduje się w oparciu o tekst psalmu. W temacie Jak dobrze, gdy rodzeństwo jest razem Autor pokazuje, w jaki sposób wydobyć piękne treści ze znanego Psalmu 133. Tym samym czytelnik jest zaproszony do poszukiwania bogactwa treści katechetycznych w innych pieśniach Dawidowych.
To, co wydaje się bardzo cenne w publikacji, to zbudowanie większości katechez-spotkań wokół postaci biblijnych. Dzięki takiemu ujęciu istnieje duża szansa, iż uczestnicy spotkań - poprzez konfrontację z konkretnymi postaciami biblijnymi - będą mieli możliwość odkrywania swoich relacji do bliźnich i do Pana Boga. Historie ich życia, powodzenia i klęski, ich relacje do Boga i ludzi są swego rodzaju ikonami, w których katechizowani mogą odkrywać samych siebie. Taka propozycja nie trąci moralizatorstwem czy indoktrynacją religijną, ale jest otwarciem przestrzeni na nowe doświadczenia religijne katechizowanych. Wydaje się, że jest to dobra droga do wprowadzania uczestników spotkań w katechezę postaci (por. A. Höfer, Gestaltkatechese) i w bibliodramę, dosyć rzadko realizowaną w praktyce katechetycznej w Polsce.
W recenzowanej publikacji da się zauważyć pewne niedopowiedzenia natury dydaktyczno-metodycznej. O tym, jak ważną rzeczą dla przebiegu i efektywności spotkania jest wprowadzenie, nie trzeba przekonywać żadnego nauczyciela ani kaznodziei. W zaproponowanych scenariuszach spotkań zasadniczo brakuje całościowego wprowadzenia do przedstawianego zagadnienia. Wydaje się, że taką rolę może pełnić w niektórych scenariuszach spotkań pierwsza jego sekwencja, co jednak nie jest wyraźnie zaznaczone i nie występuje z pełną konsekwencją metodyczną w każdym scenariuszu (por. np. s. 80, 85, 115, 168, 183, 199).
Podobnie rzecz się ma z zakończeniem katechezy, całościową puentą odnoszącą się do przebiegu całego spotkania (por. np. s. 16, 59, 154, 164, 172, 202, 211). Owszem, niektóre scenariusze zawierają propozycję podsumowania treści scenariusza (por. np. s. 32, 39, 46, 53, 95, 111), dosyć często występują też podsumowania poszczególnych części spotkania (por. np. s. 21, 23, 25, 66, 73, 94, 109, 119, 144, 169, 177, 184). Jednakże wydaje się, że bardziej czytelne byłoby zamieszczenie podsumowań (swego rodzaju pedagogiczno-dydaktyczna kropka nad „i”) tak do poszczególnych części scenariuszy, jak i do całego podejmowanego tematu. Godnym zauważenia są natomiast propozycje zakończenia spotkań modlitwą o treści wypływającej z podejmowanego tematu.
W niniejszej publikacji Autor sześć razy proponuje metodę „burzy mózgów”. Z punktu widzenia metodycznego trudno się zgodzić z taką nazwą metody, która także w wielu innych podręcznikach metodycznych do nauki religii jest używana oraz nadużywana w dwojakim znaczeniu. Po pierwsze, to co określa się w recenzowanej publikacji metodą „burzy mózgów”, (poza jednym przypadkiem – por. s. 12), nie jest nią (por. opis tej metody w Vademecum katechety. Metody aktywizujące, red. Z. Barciński, Kraków-Lublin 2006,s. 53-54). Należałoby ją raczej nazwać „metodą skojarzeń” (co zresztą Autor książki czyni w opisie działań metodycznych – por. s. 65, 67, 143) lub „asocjogramem”. Po drugie, wielokrotne używanie metody skojarzeń, nawet w oddzielnych tematach, może prowadzić do swego rodzaju metodycznego znużenia uczestników katechezy.
Autor książki podaje instrukcje dla prowadzącego spotkanie, lecz nie w każdej katechezie one występują (por. np. s. 168, 185). Z pewnością lepiej byłoby zachować konsekwencję metodyczną, przez co proponowane działania stałyby się bardziej czytelne i przejrzyste.
Wydaje się, że dokonanie powyższych korekt podniosłoby dydaktyczny poziom publikacji, a tym samym ułatwiłoby korzystanie z materiałów, zwłaszcza początkującym katechetom i duszpasterzom. Powyższe uwagi są nie tyle wyliczaniem potknięć Autora bardzo cennej książki, co raczej uwrażliwieniem przyszłych czytelników i katechetów na niektóre zabiegi metodyczne, aby tym efektywniej przekazywać prawdę Objawienia oraz poprawiać jakość głoszonego słowa Bożego ze względu na nie samo i dobro duchowe uczestników spotkań (por. Benedykt XVI, Sacramentum caritatis,64).
Czytelnicy, dla których droga jest Biblia i dzielenie się nią z innymi, z pewnością nie przeoczą tej pozycji na rynku wydawniczym. Nauczyciele religii, katecheci i duszpasterze - pragnący w ciekawy i przystępny sposób przekazywać treści biblijne - znajdą w recenzowanej pozycji wiele ciekawych pomysłów na zastosowanie metod aktywizujących. Ci, którzy je znają, odkryją ich nowe możliwości, będące często kluczem do rozumienia Biblii. Ci natomiast, którzy mają w sobie pragnienie ciągłego uczenia się i odkrywania głębi orędzia biblijnego oraz przekazywania go innym, a nie znają metod aktywizujących czy innych metod biblijnych, poprzez lekturę tej publikacji będą mieli okazję wiele się nauczyć. Ponadto, propozycje zawarte w książce ks. W. Pikora z dużym powodzeniem można wykorzystać jako pomoc w prowadzeniu szkolno-kościelnych rekolekcji szkolnych (spotkania katechetyczne, prowadzone nie tylko przez katechetów w szkole wg zaproponowanych scenariuszy oraz celebracje liturgiczne w kościele) lub rekolekcji tzw. wyjazdowych (zamkniętych), np. dla maturzystów. Można by sobie tylko życzyć, by pod patronatem Dzieła Biblijnego, przy współpracy biblistów i katechetyków, ukazywały się następne tego typu propozycje - pomoce do katechezy biblijnej.
 
o. Mirosław Chmielewski CSsR
 
Autor recenzji – dr teologii, wykładowca katechetyki i dydaktyki W WSD Redemptorystów w Tuchowie i WSD Księży Marianów w Lublinie; Stowarzyszenie Pedagogów NATAN.