(red.) s. Anna Emmanuela Klich OSU, Odkrywanie Ducha Świętego w katechezie gimnazjalistów. Materiały z XXXVII Sympozjum Katechetycznego w Krakowie, 24 marca 2007r.

ks. Radosław Chałupniak
Słowo gimnazjum stało się swoistym znakiem reformy, przeprowadzonej w ostatnich latach w polskim szkolnictwie. Budzi ono jednocześnie lęk i zastrzeżenia, także w gronie katechetów.
Słowo „gimnazjum” stało się swoistym znakiem reformy, przeprowadzonej w ostatnich latach w polskim szkolnictwie. Budzi ono jednocześnie lęk i zastrzeżenia, także w gronie katechetów.
Gimnazjum zostało utworzone dla uczniów w wieku 13-16 lat. Na ten okres przypada znaczący i bardzo widoczny skok pokwitaniowy, o którym wyraźnie świadczy różnica między uczniami i uczennicami klas pierwszych i trzecich. W psychologii rozwojowej okres ten łączy się z takimi doświadczeniami, jak „odkrywanie dorosłości”, „wchodzenie w dorosłość”, „wychodzenie z dzieciństwa”. Jest to istotny przełom w życiu młodych, który objawia się na każdej płaszczyźnie rozwojowej. M. Przetacznikowa opisuje ten okres jako „średni wiek szkolny” (11-15 rok życia), E.B. Hurlock nazywa go „wczesną adolescencją” (12-16 rok życia), a Cz. Walesa „okresem kształtowania się religijności autonomicznej” (12-17 rok życia).
Zgodnie z wytycznymi polskich dokumentów katechetycznych, na czas nauki w gimnazjum przypada przygotowanie do przyjęcia sakramentu bierzmowania. W literaturze katechetycznej podejmowano już wielokrotnie dyskusje dotyczące wieku osób przystępujących do tego sakramentu. Według jednej grupy katechetyków, istnieje uzasadniona konieczność przesunięcia tego momentu na czas późniejszy, kiedy to młodzi chrześcijanie są bardziej świadomi i odpowiedzialni w podejmowaniu ważnych decyzji, z kolei inni katechetycy mówią o możliwości i potrzebie wcześniejszego przyjęcia sakramentu bierzmowania. Spór pozostaje nierozwiązany, praktyka duszpasterska bywa różna, choć dokumenty kościelne wyraźnie określają, że przyjęcie sakramentu bierzmowania powinno mieć miejsce w trzeciej klasie gimnazjum.
W związku z tym, że bierzmowanie przypada na czas tak gwałtownych przemian oraz że u wielu osób odpowiedzialnych za to przygotowanie istnieje potrzeba solidnej, uprzedniej autoformacji, z radością należy powitać nowe, dobre opracowanie dotyczące samej istoty sakramentu chrześcijańskiej dojrzałości, jaką jest odkrywanie Ducha Świętego. Taką propozycją jest książka pod redakcją s. Emmanueli Klich.
Warto odnotować i docenić fakt, że w ostatnim czasie ukazało się kilka publikacji adresowanych do katechetów pracujących w szkołach gimnazjalnych, książek, które mogą służyć jako pomoc w dziele katechizacji na tym etapie rozwojowym. Wśród nich, obok podręczników i pomocy metodycznych, należy zauważyć dwutomowe dzieło, wydane w Tarnowie (2007), pod redakcją ks. prof. Józefa Stali, pt. Wychowanie młodzieży w średnim wieku szkolnym. Część I: Wychowanie ogólne, oraz Wychowanie młodzieży w średnim wieku szkolnym. Część II: Wychowanie religijne i katecheza. O gimnazjalistach i ich katechezie pisali ostatnio m.in.: ks. prof. A. Offmański (Katechumentalny model inicjacji w życie chrześcijańskie na poziomie gimnazjalnym, w: K. Kantowski (red.), Funkcja inicjacyjna katechezy w Kościele współczesnym, Seria: Studia i rozprawy, T. 13, Szczecin 2007, s. 139-156), ks. prof. S. Dziekoński (Formacja eklezjalna w okresie gimnazjum, w: R. Czekalski (red.), Katecheza w Kościele i dla Kościoła, Płock 2006, s. 69-78) czy M. Wolicki (Charakterystyka psychologiczna okresu gimnazjalnego, w: J. Zimny (red.), Katecheza dziś, Sandomierz 2002, s. 13-24). Należy podkreślić, że istniejące opracowania zwracają uwagę na osobę katechizowanego i na charakterystyczne dla niego przemiany. Dość często w publikacjach podejmuje się kwestie związane z metodyką i organizacją pracy katechetycznej, natomiast rzadziej porusza się zagadnienia związane z jej treściami. W ten kontekst bardzo dobrze wpisuje się książka pod redakcją s. Emmanueli Klich, urszulanki z Krakowa, pt. Odkrywanie Ducha Świętego w katechezie gimnazjalistów.
Siostra Redaktor od kilku lat jest dyrektorką Międzyzakonnego Wyższego Instytutu Katechetycznego w Krakowie, w którym systematycznie odbywają się sympozja katechetyczne. W roku 2007 spotkanie wybitnych biblistów, liturgistów i katechetyków dotyczyło możliwości i konieczności odkrywania Ducha Świętego w katechezie gimnazjalistów. Owocem tego sympozjum jest prezentowana książka.
Zarówno sympozjum, jak i publikacja zostały skierowane do katechetów oraz do wszystkich osób, także rodziców i nauczycieli, którym zależy na solidnym przygotowaniu młodzieży do sakramentu bierzmowania. Można napisać, że jest to dobrze opracowany „podręcznik po bierzmowaniu”.
Książka składa się z 19 różnych tekstów. Po wprowadzeniu, które obejmuje homilię ks. kard. St. Dziwisza, przemówienie ks. dr. hab. J.D. Szczurka, powitanie ks. dr. hab. S. Wypycha CM oraz życzenia s. Ewy Dziury OSU, następuje – jeśli tak można określić – część naukowa opracowania, składająca się z 10 prelekcji. Całość wieńczą świadectwa katechetów-praktyków, propozycja nabożeństwa oraz medytacji ikony Pięćdziesiątnicy.
W części zasadniczej swoje artykuły publikują: bibliści, liturgiści i katechetycy. Artykuł ks. prof. H. Witczyka ukazuje Ducha Świętego w dziejach zbawienia. Autor poddał analizie bogatą terminologię biblijną, związaną z Trzecią Osobą Bożą oraz wskazał formy obecności i działania Ducha Świętego w Starym i Nowym Testamencie. Duch – jak zauważył autor – „związany jest z osobą zapowiadanego przez proroków i przychodzącego na świat Mesjasza. On gwarantuje skuteczność zbawczą w Jego nauczaniu, udziela Mu mocy do walki ze Złym (...) Duch Chrystusa działa w Jego uczniach, przemieniając ich w synów Bożych i doprowadzając do pełni życia w chwale zmartwychwstania. On też sprawia, że nie są oni rozproszonymi w świecie jednostkami, ale stanowią jedno, żywe ciało Chrystusa” (s. 44).
W kolejnym tekście ks. prof. J. Kudasiewicz opisuje dary i charyzmaty Ducha Świętego, łącząc je wyraźnie z sakramentem chrztu i bierzmowania. Tekst jest opatrzony „sugestiami katechetycznymi”, w których autor z właściwą dla swego stylu mocą - stosując metodę synektyki - wprowadza porównanie pomiędzy „nowym życiem”, w które wchodzą bierzmowani, a wycieczką w góry. Takie obrazowe przedstawienie daje szansę na lepsze zrozumienie, przeżycie i przyjęcie treści, które są przekazywane podczas przygotowania do bierzmowania. Może – idąc dalej w rozważaniach – warto byłoby przywołać i uzupełnić tekst o jeszcze jedną „rzeczywistość” związaną z Duchem Świętym, tzn. owoce, jakie pozostawia On w sercu i w życiu chrześcijanina, traktującego poważnie swą wiarę.
Od strony liturgicznej sakrament bierzmowania przedstawił ks. prof. St. Czerwik w artykule Bierzmowanie – sakrament wtajemniczenia. Prelegent, po solidnie przedstawionym zarysie historycznym, ukazał podstawy i istotne elementy odnowy liturgii wtajemniczenia chrześcijańskiego po Soborze Watykańskim II. Bardzo przydatne może być przedstawienie bierzmowania jako etapu chrześcijańskiego wtajemniczenia i wskazanie na jego związek z sakramentami chrztu i Eucharystii.
Do tekstów o charakterze nieco bardziej historycznym należy zaliczyć artykuł ks. dra D. Kasprzaka, zatytułowany Pneumatologia św. Ambrożego z Mediolanu. Przez katechetów może być on wykorzystany jako przykład solidnej katechezy na temat Ducha Świętego.
O eklezjotwórczym działaniu Ducha Świętego w fundamentalnych aktach Kościoła na kanwie katechez Ojca Świętego Jana Pawła II pisze ks. dr Paweł Holc CM. Temat ten przedstawia, odnosząc się do trzech podstawowych aktów Kościoła, jakimi są: martyria, liturgia oraz diakonia.
Kolejne teksty łączą się bezpośrednio z katechezą. Ksiądz prof. K. Misiaszek przedstawia adresatów katechezy o Duchu Świętym z punktu widzenia ogólnego procesu rozwojowego oraz rozwoju religijnego. Ksiądz prof. Piotr Tomasik wskazuje metody i sposoby formacji młodzieży gimnazjalnej, wyjaśniając najpierw pojęcia („formacja”, „wychowanie”, „metoda”, „sposób formacji”), a następnie określając typologię i kryteria wyboru metod katechetycznych oraz podając zadania formacji gimnazjalistów i kierunki rozwoju metod formacyjnych.
Kolejne dwa artykuły zostały pomyślane paralelnie i jako takie się uzupełniają. Najpierw ks. prof. T. Panuś przedstawił zadania katechezy parafialnej w przygotowaniu do bierzmowania, a następnie ks. dr P. Mąkosa przybliżył zadania katechezy szkolnej w przygotowaniu do bierzmowania. Oba teksty odnoszą się do wskazań aktualnych dokumentów katechetycznych. Ksiądz Panuś podkreśla, że dla parafii przygotowanie do bierzmowania jest swoistym „darem i zadaniem”, zwraca uwagę na konieczność powiązania przygotowań z parafią zamieszkania kandydatów, na istotę tego procesu formacyjnego, charakteryzuje swoistą propozycję modelu oraz prezentuje krakowskie materiały Wypłyń na głębię. Ksiądz Mąkosa ukazuje nauczanie religii jako „przygotowanie dalsze”, przypominając jego zadania na poziomie gimnazjalnym.
Biblijno-katechetyczne podsumowanie stanowi artykuł Prawdy biblijne o Duchu Świętym w katechezie, autorstwa redaktorki książki. Siostra E. Klich ukazuje to zagadnienie, odnosząc się do Dyrektorium ogólnego o katechizacji, Podstawy programowej katechezy Kościoła katolickiego w Polsce oraz Programu nauczania religii. W dalszej części dokładnej analizie poddaje wybrane przewodniki metodyczne i podręczniki dla uczniów ze szkoły podstawowej oraz gimnazjum. Stawia pytania problemowe: jakie prawdy o Duchu Świętym poznają katechizowani, jak często są one obecne w katechezie i w jaki sposób jest realizowana „formacja pneumatyczna” przed przyjęciem sakramentu bierzmowania. Artykuł kończą wnioski i postulaty katechetyczne, wśród których Autorka zwraca uwagę na zbyt dydaktyczny charakter analizowanych katechez - bez odniesienia do życia uczniów. Ważne jest – jak podkreśla – by „(…) uczeń mógł uświadomić sobie, że jest osobą epikletyczną, pragnącą i przyzywającą Ducha Świętego, czasem w sposób nieuświadomiony, w sytuacjach trudności i zmagań ze swoją słabością”. Potrzeba, aby uczniowie odkrywali słowo Boże jako natchnione przez Ducha Świętego, który uzdalnia do życia zgodnego z Ewangelią, by poznawali świadectwa swoich rówieśników doświadczających działania Ducha Świętego, by byli motywowani do podobnych, odważnych postaw.
Po lekturze kolejnej publikacji na temat przygotowania do sakramentu bierzmowania można dojść do wniosku, że autorzy w sposób kompetentny ukazali to, co jest istotne w tym procesie, zwrócili uwagę na podstawowe wytyczne Kościoła dotyczące tego zagadnienia, wypowiedzieli swe obawy co do zbyt powierzchownego traktowania zarówno samego przygotowania, jak i przyjęcia tego ważnego sakramentu. Książka zbiera w jedną całość refleksje biblijne, liturgiczne i katechetyczne. Na płaszczyźnie teorii, ale także pewnych sugestii praktycznych i przywołanych doświadczeń katechetów ukazuje istotę przygotowania do sakramentu bierzmowania, jakim jest odkrywanie Ducha Świętego. Pewnym mankamentem jest brak przykładowych katechez. Nie jest tajemnicą, że katecheci czekają na dobre konspekty, na konkretne pomysły i sposoby, w jaki sposób można ukazywać niełatwe przecież prawdy teologiczne w tak trudnym edukacyjnie wieku, jakim jest czas gimnazjum. Nie chodziłoby w tym wypadku o powielanie czy przedrukowywanie katechez proponowanych w różnych podręcznikach metodycznych, ale raczej o ukazanie nowych, ciekawych, bazujących na pokazaniu teorii, treści i metod, którymi mogliby posłużyć się w spotkaniu z kandydatami do bierzmowania. Wydaje się, że takich oczekiwań nie zastąpią jedynie pewne sugestie katechetyczne. Jeżeli adresatami książki mają być osoby bezpośrednio zaangażowane w formację przed bierzmowaniem, to wydaje się, że ten praktyczny postulat powinien być wzięty pod uwagę. Mimo tego zastrzeżenia warto sięgnąć po książkę, pt. Odkrywanie Ducha Świętego w katechezie gimnazjalistów. Jak napisano wcześniej, jest ona dobrym, solidnie dopracowanym podręcznikiem dla katechetów. Dla wielu może stać się inspiracją do własnych poszukiwań i odnajdywania nowych motywacji w pracy z dorastającymi.
 
ks. Radosław Chałupniak
 
Zamówienia: wydawnictwo@pat.krakow.pl oraz anna.klich@wp.pl (redaktor serii).
 
 
Autor recenzji - dr hab. katechetyki, wykładowca na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Opolskiego, duszpasterz akademicki (www.katechetyka.prv.pl).